ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਫ਼ ਅਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੁਖ਼ਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਪਰਪਟ, ਕੋਸ਼ੀਰ, ਮੁਸਤ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉ। ਜੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਵਾਤ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਿਆਸ, ਉਲਟੀ, ਬੁਖ਼ਾਰ ਅਤੇ ਜਲਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਬੁਖ਼ਾਰ ਲਈ, ਬਿਲਵਾ ਆਦਿ ਪੰਜ ਜੜਾਂ ਦਾ ਕਵਾਥ ਬਹੁਤ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਪਿੱਪਲੀ ਦੀ ਜੜ, ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਭੈਸ਼ਜ ਪਚਨਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਵਾਥ ਵਾਤ ਬੁਖ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪਿੱਤ ਬੁਖ਼ਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਰਪਟਾ ਅਤੇ ਨਿੰਬ ਦਾ ਕਵਾਥ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਘਟਾਉਂਦਾ। ਜੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਸਲਾਖ ਨਾਲ ਪੈਰ ਜਾਂ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਸਾੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੜਵੀ ਪਾਠਾ, ਪਰਪਟਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਕਵਾਥ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਗੰਜੇਪਨ ਦੇ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਜੇ ਕੋਈ ਗੰਜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਲਾਏ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦ ਦੀ ਖਿਲ, ਜੌ ਦੇ ਰਸ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਬਣੇ ਕਾਜਲ ਦੀ ਲਪੇਟ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੁਭਾਗੇ ਵਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁੰਜਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਵਾਧਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਇਚੀ, ਮਾਂਸੀ, ਕੁਸ਼ਠ ਅਤੇ ਉਰਾ ਦੀ ਲਪੇਟ ਜਾਂ ਗੁੰਜਾ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਲਪੇਟ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਚੰਦਨੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਗੰਜਾਪਨ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਬ ਦੀ ਗੁਠਲੀ ਦੇ ਚੂਰਨ ਦੀ ਲਪੇਟ ਨਾਲ ਵਾਲ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਰੰਜਾ, ਆਮਲਕੀ, ਘੀਕੁੰਵਾਰ ਅਤੇ ਲੱਕ ਦੀ ਲਪੇਟ ਨਾਲ ਲਾਲੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਦੀ ਗੁਠਲੀ ਦਾ ਮੱਝ ਅਤੇ ਆਮਲਕੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਵਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਮੋਟੇ, ਲੰਮੇ, ਚਿਕਣ ਅਤੇ ਨਾ ਝੜਨ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਡੰਗ, ਗੰਧ-ਪਾਸ਼ਾਣ ਅਤੇ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਗਾਂ ਦੇ ਮੂਤ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਜਾਂ ਮਨਸਾ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਬਹੁਤ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੇਲ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੀ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੂੰ ਅਤੇ ਲਾਈਆਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਵੇਂ ਜਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨੂੰ ਸੀਸਾ ਨਾਲ ਰਗੜ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਲੋਹਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਬੀਜਪੂਰਕਾ ਨਾਲ ਵਾਲ ਬਹੁਤ ਮੋਟੇ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੀਲੀ ਅਤੇ ਕਰਵੀਰ ਨੂੰ ਗੁੜ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ ਬਣਾਈ ਲਪੇਟ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਦੀ ਗੁਠਲੀ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਨੀਲੀ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਪੁਰਾਣਾ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਖੱਟਾ ਮਾੜਾ ਨਾਲ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਕ੍ਰਮਰਦਾ ਦੇ ਬੀਜ, ਕੁਸ਼ਠ ਅਤੇ ਅੰਡਰ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੱਟੇ ਮਾੜੇ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਟਾਣੀ ਲੂਣ, ਵਚ, ਹੀੰਗ, ਕੁਸ਼ਠ, ਨਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪਾ ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੋਪੁਰੀ ਦੇ ਰਸ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੇੜ ਦੀ ਮੂਤ ਅਤੇ ਚਟਾਣੀ ਲੂਣ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਕੀੜਿਆਂ ਕਾਰਨ ਆਉਂਦੀ ਗੰਧ ਅਤੇ ਪੀਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਬੇ ਦੀ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਰਸ ਜਾਂ ਗਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕੰਨ ਭਰਨ ਨਾਲ ਪੀਪ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਠ, ਕਾਲਾ ਚਣਾ, ਪਿੱਪਲੀ, ਤਗਰ, ਸ਼ਹਦ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ, ਬ੍ਰਹਤੀ ਅਤੇ ਸਫੈਦ ਰਾਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੌ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਚਟਾਣੀ ਲੂਣ ਨਾਲ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਇਹ ਲਪੇਟ ਲਿੰਗ, ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਤਿੱਖਾ ਤੇਲ, ਭੱਲਾਤਕ, ਬ੍ਰਹਤੀ ਅਤੇ ਦਾਦੀਮ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਛਿਲਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉਪਾਅ ਦੱਸੇ। ਸੋਭਾਂਜਨਾ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੀ ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਜਾਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਉਸ਼ਾ, ਨਿੰਬ, ਆਮਲਕੀ, ਸੁੰਠ, ਪਿੱਪਲੀ ਅਤੇ ਚੌਲ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੌਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਛਾਂਵੇਂ ਸੁਕਾ ਕੇ ਗੋਲੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੋਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਿਭੀਤਕ ਫਲ ਦਾ ਮੱਝ, ਸ਼ੰਖ ਚੂਰਨ, ਮਨਸ਼ਿਲਾ, ਨਿੰਬ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ—all ਨੂੰ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਮੂਤ ਨਾਲ ਪੀਸੋ। ਇਹ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਮੋਟਾ ਪਰਦਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਮਨਸ਼ਿਲਾ ਲਓ, ਫਿਰ ਅੱਧਾ ਸੈਂਧਾ ਲੂਣ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਸੋ ਅਤੇ ਛਾਂਵੇਂ ਸੁਕਾ ਕੇ ਗੋਲੀ ਬਣਾਓ। ਇਸ ਕਾਜਲ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਚਿਕਣ ਰੋਗ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਕਟੂ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈ ਹਨ। ਸੈਂਧਾ ਲੂਣ, ਹਲਦੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਦਾ ਰਸ ਪੀਸ ਕੇ ਕਾਜਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਟਰੂਸ਼ਕਾ ਦੀ ਜੜ ਨੂੰ ਖੱਟੇ ਮਾੜੇ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲਪੇਟਣ ਨਾਲ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਕਰਾ ਅਤੇ ਬਦਰੀ ਦੀ ਜੜ ਖਾਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਸੈਂਧਾ ਲੂਣ, ਤਿੱਖਾ ਤੇਲ ਅਤੇ ਅਪਾਮਾਰਗ ਦੀ ਜੜ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਖੱਟੇ ਮਾੜੇ ਨਾਲ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਪੀਸ ਕੇ ਕਾਜਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਚਿਕਣ ਰੋਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ—"ਓਂ ਦਦ੍ਰੁ ਸਰਾ ਕ੍ਰੋਂ ਹ੍ਰੀਂ ਠਹ ਠਹ ਦਦ੍ਰੁ ਸਰਾ ਹ੍ਰੀਂ ਹ੍ਰੀਂ ਓਂ ਉਂ ਊ ਸਰਾ ਕ੍ਰੀਂ ਕ੍ਰੀਂ ਠਹ ਠਹ"—ਇਹ ਕਾਜਲ ਵਜੋਂ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਰੋਗ ਨਿਵਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਿਲਵਾ ਅਤੇ ਕਨੀਲਿਕਾ ਦੀ ਜੜ ਪੀਸ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਪਲੀ, ਤਗਰ, ਹਲਦੀ, ਆਮਲਕੀ, ਵਚ ਅਤੇ ਖਦੀਰ ਪੀਸ ਕੇ ਕਾਜਲ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਮੂੰਹ ਧੋ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਕਾਜਲ ਲਗਾਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਫੈਦ ਅੰਡਰ ਦੀ ਜੜ ਅਤੇ ਪੱਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਜਲਣ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੰਦਨ, ਸੈਂਧਾ ਲੂਣ, ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਲਾਸ਼, ਹਰਿਤਕੀ, ਕੁਸੁਮ ਅਤੇ ਨੀਲੀ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਾਜਲ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਪਰਦੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਧੱਬੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਰੋਗੀ ਅੰਗਾਂ ਲਈ ਅਨੇਕ ਉਪਾਅ ਦੱਸੇ, ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਲਾਭ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।