ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਿਊ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿੱਤ ਜਾਂ ਤਿਸ਼ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਘਿਊ ਵਾਲਾ ਗੁੰਮਣ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੇਲ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਿਕਣਾਈ, ਹਵਾ ਦਾ ਸਹੀ ਵਹਾਅ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅੱਗ (ਜਠਰਾਗਨੀ) ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾਪਣ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿਕਣਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਿਕਣ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾਪਣ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਅਤੇ ਕਫ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਆਮਾਕ, ਕੋਦਰਾ, ਦੋਸ਼ਾ, ਨਟਕਰਾ, ਪਿਨਿਆਕ ਅਤੇ ਸਕੁਭੀ ਨਾਲ ਸਵੀਦਨ ਕਰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਬਹੁਤ ਮੋਟੇ, ਸੁੱਕੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਘਿਊ, ਤੇਲ ਆਦਿਕ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਖਪੁਸ਼ਪੀ, ਵਚਾ, ਸੋਮਾ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੁਵਰਚਲਾ, ਅਭਯਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਅਟਰੂਪਾ, ਕਵਾਗੁਜੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਘਿਊ ਵਿੱਚ ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਕਟਕਾਰੀ ਦੇ ਰਸ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਇਹ 'ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਘਿਊ' ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਚਿਤਰਕ, ਬਲਾ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਨਿੰਬਵਾਸਕ, ਪੁਨਰਨਵਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਬ੍ਰਹਤੀ, ਅਤੇ ਸ਼atavari ਨਾਲ ਵੀ ਘਿਊ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਜੜਾਂ ਦੇ ਕਢੇ ਹੋਏ ਕਢੇ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਆਢਕਾ ਤੇਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਧੂਕ, ਮੰਜਿਠਾ, ਚੰਦਨ, ਉਤਪਲਾ, ਪਦਮਕਾ ਪਿਸੇ ਹੋਏ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਲਾ, ਪਿੱਪਲੀ, ਕੁਸ਼ਠ, ਤਵਕ, ਇਲਾ, ਅਗੁਰੂ, ਕੇਸਰ ਅਤੇ 幸ੀ ਜੜੀਆਂ ਦੇ ਸੁਗੰਧੀਲੇ ਚੂਰਨ, ਇੱਕ ਆਢਕਾ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗ ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਤਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਲ ਵਾਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਲ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਾਤ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼atavari ਦੇ ਰਸ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪਾ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਮਾਂਸੀ, ਸ਼ੈਲੇਯਕ, ਬਲਾ, ਚੰਦਨ, ਟਗਰ, ਕੁਸ਼ਠ, ਮਨ:ਸ਼ਿਲਾ, ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਘਿਊ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਕੁਬੜ, ਬੌਨੇ, ਲੰਗੜੇ, ਬਹਿਰੇ, ਅਪਾਹਜ ਜਾਂ ਕੋੜ੍ਹੀ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਵਾਤ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੋ ਫੂਲ ਗਏ ਹੋਣ। ਇਹ ਤੇਲ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛਾਲ, ਨਾਡੀਆਂ ਤੇ ਸਨਾਓ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਵਾਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਰਾਇਣ ਤੇਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇਲ ਤੇ ਘਿਊ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼atavari, ਗੁਡੂਚੀ, ਚਿਤਰਕ, ਗੋਚਨਾ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਕਟਕਾਰੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਵੀ ਲਗਾਉਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਵਰਸ਼ਾਭੂ, ਆਲਯਾ, ਵਾਸਕ, ਤਿੰਨ ਫਲ, ਬ੍ਰਾਹੀ, ਇਗੰਡਕ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਕੁਸ਼ਠ, ਮੁਸਲੀ, ਦਸ਼ਮੂਲਾ, ਖਦੀਰ, ਬਰਗਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਲਾਡੂ, ਚੂਰਨ ਜਾਂ ਗੋਲੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੈ। ਘਿਊ, ਸ਼ਹਦ, ਪਾਣੀ, ਚੀਨੀ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਮਿਰਚਾਂ ਵਾਲੇ ਲੂਣ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਦਵਾਈ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਿਤਰਕ, ਅਰਕ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਯਵਨੀ, ਹਯਮਾਰਕ, ਸੁਧਾ, ਬਾਲਾ, ਗਣਿਕਾ, ਸਪਤਪਰਨ ਅਤੇ ਸੁਵਰਚਿਕਾ ਨਾਲ ਤੇਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਤੇਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਗੰਦਰ (ਫਿਸਚੂਲਾ) ਵਿੱਚ ਲਾਉਣ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਮੋਦਾ, ਸਿੰਦੂਰ, ਹਰਿਤਾਲ, ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾ, ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਖਾਰੀ, ਝੱਗ, ਤਾਜਾ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ਵ ਰੁੱਖ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਗੂੰਦ ਨਾਲ ਤੇਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਵਾਰੁਣੀ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਕੇਲਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ, ਬਕਰੀ ਦੇ ਮੂਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਪਕਾ ਕੇ, ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਛਾਣ ਕੇ, ਘਾਊ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਰਮ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ ਹਰੀ ਨੇ ਹਰਾ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਦੱਸੇ। ਹਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸਾਰੇ ਜ਼ੁਕਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਵਾਸ, ਉਬਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜ਼ੁਕਾਮ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਵੀਦਨ ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਮੁਸਤਕਾ ਦਾ ਕਢਾ ਵਾਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ, ਪਰਪਟਾ, ਮੁਸਤਕ, ਬਾਲਾ, ਕੋਸ਼ੀਰਾ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਘਿਊ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਫ ਵਾਲੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ, ਘਿਊ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਦੁਰਲਭਾ ਨਾਲ ਕਢਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਲਾ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕਢਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਪਰਪਟਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਸਾਰੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ, ਕਿਰਾਤਤਿਕਤਾ, ਨਾਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਮੁਸਤਕ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਬਾਲਾ, ਕੋਸ਼ੀਰਾ, ਪਾਠਾ, ਕਟਕਾਰੀਕਾ, ਮੁਸਤਕ ਅਤੇ ਸੁਰਦਾਰੂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕਢਾ ਉੱਚੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਧਨਿਆ, ਨਿੰਬ ਅਤੇ ਮੁਸਤਕ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਪਟੋਲਾ ਪੱਤਿਆਂ, ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਦਵਾਈ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਤ ਰੋਗ ਠੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਰਿਤਕੀ, ਪਿੱਪਲੀ, ਆਵਲਾ ਅਤੇ ਚਿਤਰਕ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਨਿਆ, ਕੋਸ਼ੀਰਾ, ਪਰਪਟਾ, ਆਵਲਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਚੂਰਨ ਜਾਂ ਕਢਾ ਵੀ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ—ਹਲਦੀ, ਨਿੰਬ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਮੁਸਤਕ ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਟੁਰੋਹਿਨੀ, ਪਟੋਲਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਕਢਾ ਕਸੈਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਟਕਾਰੀਕਾ, ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ, ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਅਤੇ ਨਾਗਬਲਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਦਮਾ, ਖੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਨ।