ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਵਿਅੰਜਨ ਅਤੇ ਉਕਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਲਦੀ, ਕੁਸ਼ਠਾ, ਪੱਥਰੀ ਲੂਣ, ਮੇਸ਼ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਬਲਾ, ਕਚੂਰ, ਸੱਲਕੀ, ਪਾਠਾ, ਪੁਨਰਨਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਵਰੀ—ਇਹ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਤ-ਬਿਲੀ ਉਲਝਣਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਹਨ। ਅਗਨਿਮੰਥਾ, ਬ੍ਰਹਮਦੰਡੀ, ਸ਼ਵਦੰਸ਼ਟਰਾ, ਇਰੰਡਾ, ਜੌ, ਕੋਲਾ, ਕੁਲਥਾ, ਕਰਸ਼ਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦਸ਼ਮੂਲਾ—ਇਹ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਅਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵਾਤ ਵਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬਿਲੀ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਵਿਦਾਰੀ, ਬਾਲਕਾ, ਸ਼ੀਰਾ, ਚੰਦਨ, ਦੂਰਵਾ, ਵਟ, ਪਿੱਪਲੀ, ਬਦਰੀ ਅਤੇ ਸੱਲਕੀ—ਇਹ ਵੀ ਉਪਯੋਗੀ ਹਨ। ਕੇਲਾ, ਕਮਲ, ਲਾਲ ਕਮਲ, ਉਦੁੰਬਰਾ, ਪਟੋਲਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਲਦੀ, ਗੁੜ, ਕੁਸ਼ਠਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਫ਼ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪੀ, ਜਾਤੀ, ਵਯੋਸ਼ਾ, ਅਰਗਵਧਾ, ਲਾਂਗਲੀ, ਘੀ, ਤੇਲ, ਪਸ਼ੂ ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਮੱਜਾ—ਇਹ ਸਭ ਉਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਘੀ, ਵਿਦਿਆ, ਯਾਦ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪਚਨ ਅੱਗ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਘੀ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਤ ਵਧੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੀ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਮਿਲਾ ਕੇ। ਕਫ਼ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਘੀ ਵਿੱਚ ਵਯੋਸ਼ਾ ਅਤੇ ਖਾਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗਰੰਥੀ, ਨਾਡੀ, ਕੀੜੇ, ਕਫ਼, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਵਾਤ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਤੇਲ, ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਕਠੋਰ ਮਲ ਵਾਲਿਆਂ, ਵਾਤ, ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ, ਵਜ਼ਨ, ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਕਸਰਤ ਤੋਂ ਥਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ। ਸੁੱਕੇਪਣ, ਪੀੜਾ, ਖਪਤ, ਵਧੇਰੇ ਪਚਨ ਅੱਗ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਨਸਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਨੂੰ ਦਾਗ ਕੇ, ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਜਾਂ ਸਿਰ ਦਰਦ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ—ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲਾ, ਮੱਧਮ ਲਈ ਤਿੰਨ ਅਕਸ਼ਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਲਈ ਅੱਧਾ ਪਲਾ—ਉਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਲਈ। ਘੀ ਨਾਲ ਗਰਮ ਪਾਣੀ, ਪਰ ਤੇਲ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ; ਬਿਲੀ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਤ ਥੱਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਚਨ ਅੱਗ ਤੇ ਰੰਗ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਉਕਤੀਆਂ ਸਹੀ ਹਨ; ਸੁੱਕੇਪਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਕਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇਪਣ ਲਾਉਣਾ। ਸ਼ਿਆਮਾਕਾ, ਕੋਡਰਵਾ, ਦੋਸ਼ਾ, ਨਟਕਰਾ, ਪਿਨਿਆਕਾ ਅਤੇ ਸਕੁਭੀ—ਇਹ ਵਾਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈਦਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਬਹੁਤ ਮੋਟੇ, ਸੁੱਕੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈਦਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਘੀ, ਤੇਲ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੰਖਪੁਸ਼ਪੀ, ਵਚਾ, ਸੋਮਾ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਸੁਵਰਚਲਾ, ਅਭਯਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਅਟਰੂਪਾ, ਕਵਾਗੁਜੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤ ਘੀ ਪਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਣਟਕਾਰੀ ਰਸ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਘੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਚਿਤਰਕਾ, ਬਲਾ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਨਿੰਬਵਾਸਕਾ, ਪੁਨਰਨਵਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਵਰੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੌ ਬਲਾ ਦੀ ਜੜਾਂ ਦੇ ਕਢੇ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਆਢ਼ਕਾ ਤੇਲ, ਮਧੂਕਾ, ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ, ਚੰਦਨ, ਉਤਪਲਾ ਅਤੇ ਪਦਮਕਾ ਦੇ ਪੀਸ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਏ, ਪਿੱਪਲੀ, ਕੁਸ਼ਠਾ, ਤਵਕ, ਇਲਾ, ਅਗੁਰੂ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚੂਰਨ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨਦਾਇਨੀ ਜੜੀਆਂ, ਇੱਕ ਆਢ਼ਕਾ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ। ਇਹ ਤੇਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗ 'ਤੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਾਤ ਰੋਗ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਾਤੂ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਲ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਵਾਤ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਰਸ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ। ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪਾ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਮਾਂਸੀ, ਸ਼ੈਲੇਯਕਾ, ਬਲਾ, ਚੰਦਨ, ਤਗਰ, ਕੁਸ਼ਠਾ, ਮਨਹਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਸ਼ਾ ਦੇ ਵਜ਼ਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਲੈ ਕੇ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤ ਘੀ ਪਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੰਢੇ, ਬੋਨੇ, ਲੰਗੜੇ, ਬਹਿਰੇ, ਅਪਾਹਜ ਜਾਂ ਕੋੜ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਵਾਤ ਨਾਲ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਹਿ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੂਲ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਾ। ਇਹ ਤੇਲ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਮੜੀ, ਨਸਾਂ ਅਤੇ ਤੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਰਾਇਣ ਤੇਲ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇਲ ਅਤੇ ਘੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਚਿਤਰਕਾ, ਗੋਚਨਾ ਜਾਂ ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਜਾਂ ਕਣਟਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਵੀ। ਵਰਸ਼ਾਭੂ, ਆਲਯਾ, ਵਾਸਕਾ, ਤਿੰਨ ਫਲ; ਬ੍ਰਾਹੀ, ਇਗੰਡਕਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਕੁਸ਼ਠਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ। ਮੁਸਲੀ, ਦਸ਼ਮੂਲਾ, ਖਦੀਰਾ, ਵਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੜੀਆਂ; ਗੋਲੀ, ਲੱਡੂ ਜਾਂ ਚੂਰਨ, ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਇਲਾਜ ਹੈ। ਘੀ, ਸ਼ਹਦ, ਪਾਣੀ, ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ; ਉਪਲਬਧ ਤੇਜ ਲੂਣ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਲਾਜ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਚਿਤਰਕਾ, ਅਰਕਾ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਤ, ਯਵਨੀ, ਹਯਮਾਰਕਾ, ਸੁਧਾ, ਬਲਾ, ਗਣਿਕਾ, ਸਪਤਪਰਨਾ ਅਤੇ ਸੁਵਰਚਿਕਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ। ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਤੇਲ ਪਕਾਉਣ; ਇਹ ਤੇਲ ਫਿਸਟੂਲਾ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਧਤਾ, ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਚਿਤਰਕਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਤੇਲ, ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਮੋਦਾ, ਸਿੰਦੂਰ, ਹਰਿਤਾਲਾ, ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾ, ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਖਾਰ, ਝਾਗ, ਤਾਜਾ ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ਵਾ ਰੁੱਖ ਦੀ ਰਾਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ। ਇੰਦਰਵਾਰੁਣੀ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਕੇਲਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਬਕਰੀ ਦੇ ਮੂਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਲ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਕਾਉਣਾ; ਅਜਮੋਦਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਗਰੰਥੀ ਸੂਜਣ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾ ਕੇ, ਸ਼ੁਧ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਤੇਲ ਮਲਮਲ ਅਤੇ ਨਰਮੀ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਧਨਵੰਤਰੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ; ਹਰਿ ਨੇ ਫਿਰ ਹਰਾ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਹਰਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਾਰੇ ਬੁਖਾਰਾਂ ਲਈ, ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਉਪਵਾਸ, ਉਬਲੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ, ਅਤੇ ਵਾਤ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਹੈ। ਬੁਖਾਰ ਅੱਗ-ਸਵੈਦਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਮਸਤਕਾ ਦੇ ਕਢੇ ਨਾਲ ਵਾਤ-ਬੁਖਾਰ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹਰਿ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਉਕਤੀਆਂ, ਤੇਲ, ਘੀ, ਜੜੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।