ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਵਾਲਾ ਕੁਸ਼ਠ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਚਾ, ਅਭਯਾ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਮਧੁਰਾ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਘਿਉਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚਟਣ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਟਣ ਰੰਗਤ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਉਪਲੱਬਧ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬਕਰੀ ਜਾਂ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਬੱਚਾ ਸੁਜਨ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ ਪਰ ਗਰਮੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਗਰਮ ਕੀਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸੇਕ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਬੁਖਾਰ ਹੋਣ ਤੇ ਮੁਸਤ ਅਤੇ ਵਿਪਾਯਕ ਦੀ ਚਟਣ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਦਸਤ ਲੱਗਣ, ਤਾਂ ਸੁੰਠੀ, ਵਿ਷ਾ, ਬੇਲ ਅਤੇ ਕੁਟਜ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਹਲਕੀਆਂ ਉਲਟੀਆਂ ਜਾਂ ਹਿਚਕੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਹਦ, ਵਯੋਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਤੁਲੁੰਗਾ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਕੁਸ਼ਠ, ਇੰਦਰਯਵ, ਸਿੱਧਾਰਥਕ, ਨਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦੂਰਵਾ ਚੰਗੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਾਮੁੰਜਾ, ਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਜੀਚਿਆ ਦੇ ਕਢੇ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਪਤਛਦ, ਅਮਯਾ, ਨਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ੰਖ, ਕੰਵਲ ਦੇ ਦਾਣੇ, ਰੁਦਰਾਖ, ਵਚਾ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਧਾਗਾ ਛਿੜਕਣਾ ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਤਾਰ ਲਈ, ਸ਼ੀਰੀਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਪਲਾ ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਚਾਵਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਰਸ਼ਾਭਵਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਕਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਦਹੀਂ, ਘਿਉਂ, ਚਾਵਲ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਗ੍ਰਹਧ੍ਰਮਾ, ਨਿਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਚਟਣ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ, ਸਿੰਧ੍ਰਥਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਕੋਟਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੇ ਕਢੇ ਵਿੱਚ ਘਿਉਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਉਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਵਾਈ ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸਾਯਨ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਰਸਾਤ ਆਦਿ ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਸਾਯਨ ਗੁਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿੰਦੂਤੀ, ਅਰਾਰਕ, ਰਾਸ਼ੁੰਠੀ, ਕਣਾ, ਸ਼ਹਦ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਅਭਯਾ ਲੈਣ। ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇੱਕ ਅਭਯਾ ਅਤੇ ਦੋ ਵਿਭੀਤਕਾ ਖਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸ਼ਹਦ, ਘਿਉਂ, ਆਮਲਕੀ ਅਤੇ ਧਾਤਰੀ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘਿਉਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀਰਜ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੰਡੂਕਪਰਨੀ ਅਤੇ ਵਿਦਾਰੀ ਦਾ ਤਾਜਾ ਰਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਤਿਲ, ਧਾਤਰੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਵਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਕਟੁ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਵਹਨੀ, ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਵੀ ਵਰਤਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਵਿਡੰਗ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਕਣਾ, ਸੁੰਠੀ, ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਵਿਡੰਗ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਆਦਿ ਦਾ ਚੂਰਨ ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਘਿਉਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਟਣ ਖਾ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਸ਼ਕਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਦਾ ਪੇਸਟ, ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਦਸ ਗੁਣਾ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਘਿਉਂ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ, ਚੀਨੀ, ਲੰਬੀ ਮਿਰਚ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜੋ ਘਿਉਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜਾਰਕਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਮਰਸ਼, ਅਵਪੀਡ, ਨੱਸਿਆ, ਪ੍ਰਵਪਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੰਚਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਛੇ ਮੌਸਮ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਫਟਿਆ ਦੁੱਧ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਨਾਲ ਸੌਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ, ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਦਤਾਂ ਛੱਡਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਤਝੜ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਚਾਵਲ, ਮੁਦਰਾ ਦਾਲ, ਵਰਖਾ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਉਬਲਿਆ ਦੁੱਧ, ਨੀਮ, ਅਤਸੀ, ਕੁਸੁੰਭਾ, ਸ਼ਿਗਰੂ ਅਤੇ ਸਰੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਲ ਕ੍ਰਿਮੀ, ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ, ਮੂਤਰ ਦੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਵਾਤ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਨਾਰ, ਆਮਲਕੀ, ਕੋਲਾ, ਕਰਮਦਾ, ਪਿਆਲਾ, ਜੰਬੀਰਾ, ਨਾਗੰਗਾ, ਅਮਰਾਤਕ ਅਤੇ ਕਪਿੱਠਾ ਵਰਗੇ ਫਲ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਪਿੱਤ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ, ਵਾਤ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਮੁਤਕਾ, ਇਖਸ਼ਵਾਕੁ ਅਤੇ ਕੁਟਜ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਮਰਗਵਾ ਅਤੇ ਅਰਕਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਲਟੀ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਲਟੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮਦਨਾ, ਇੰਦਰਾਵਾ ਅਤੇ ਵਚਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੇਟ ਨਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੇਟ ਸਖ਼ਤ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਨਾਲ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਮਧਯਮ ਹਨ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਵਿਸਰਜਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਚੀਨੀ, ਸ਼ਹਦ, ਸੈਧਾ ਲੂਣ, ਨਾਗਰ, ਹਰਿਤਕੀ ਅਤੇ ਵਿਹਾਨਾ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੇ ਪਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵਿਸਰਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੇ ਕਢੇ ਨਾਲ ਦੁੱਗਣਾ ਅਰੰਡ ਦਾ ਤੇਲ ਖਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਲਟੀ ਲਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਾਂਸ ਦੀ ਨਲੀ, ਅੱਠ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਲੰਮੀ, ਕਾਰਕੰਧੂ ਫਲ ਵਰਗਾ ਛੇਦ ਕਰਕੇ, ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਸਤਿ ਦੇਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਸਤਿ ਦੇਣ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਮਾਤਰਾ ਹਲਕੀ, ਮਧਯਮ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਅੱਧ, ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਜਾਂ ਪੂਰਾ ਪਲਾ। ਚੰਗੀ ਅਕਸ਼ਾਵਤਰੀ, ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਰੁਗਰਦਨਾ, ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਸ੍ਰਿਤਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਾ, ਸਿੰਧੁਵਰਾ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਰਸ ਕਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਸ਼ਾਲੀ ਚਾਵਲ, ਸ਼ਸ਼ਟਿਕਾ ਚਾਵਲ, ਗੋਧੂਮਾ, ਦੁੱਧ, ਘਿਉਂ, ਰਸ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ। ਮੱਜਾ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਟਕ, ਜੌ, ਯਵਾ, ਉਰੁਗੀ, ਖੁਰਾ, ਗੰਭਾਰੀ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਬੀਜ, ਅੰਗੂਰ, ਖਜੂਰ ਅਤੇ ਬਲਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨਾਰੀਅਲ, ਇਖਸ਼ਵਾਕੁ, ਆਤਮਨੁਪਤਾ, ਵਿਦਾਰੀ, ਪ੍ਰਿਯਾਲਾ, ਮੁਲੇਠੀ, ਤਾਡ ਫਲ ਅਤੇ ਪੇਠਾ—ਇਹ ਮੁੱਖ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥ ਹਨ। ਇਹ ਮੂਰਛਾ ਅਤੇ ਜਲਣ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਮੀ ਤੇ ਕਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਮਾ, ਖਾਂਸੀ, ਮਧੁਮੇਹ, ਗਲੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਗੰਢ, ਗਲੇ ਦੀ ਸੋਜ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਪਾਵਾਂ ਲਈ ਗੁੜ ਅਤੇ ਇਸ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲਗਦੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਨਾਰ, ਆਮਲਕੀ, ਆਮ, ਕਪਿੱਠਾ, ਕਰਮਦਾ, ਮਾਤੁਲੁੰਗਾ, ਅਮਰਾਤਕ, ਬਦਾਰਾ ਅਤੇ ਇਮਲੀ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਵਰਤਣਯੋਗ ਹਨ। ਦਹੀਂ, ਛਾਛ, ਖਮੀਰ ਵਾਲਾ ਮੰਡ, ਲਕੂਚਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੱਟੇ ਪਦਾਰਥ—ਇਹ ਖੱਟਾ ਰਸ, ਲੂਣ ਅਤੇ ਅਦਰਕ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭੋਜਨ ਪਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਖੱਟਾ ਰਸ ਨਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੀਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਵਧੇਰੇ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਭਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਢਿੱਲ, ਗਲੇ ਦੀ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼, ਗਲੇ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਖਮਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੂਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਧਾ ਲੂਣ, ਯਵਕਸ਼ਾਰ, ਸਰਜਿਕਾ ਆਦਿ ਹਨ। ਲੂਣ ਦਾ ਰਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭੋਜਨ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਨਮੀ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ, ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਮੌਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਿਹਤਮੰਦ, ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜੀ ਸਕੇ।