ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਲੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਨਾਸਿਕਾ (ਨੱਕ ਦੇ ਰਸ) ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼ਤਮੂਲੀ, ਅਰੰਡ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਚਕਰਾ, ਵਿਆਘ੍ਰੀ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤੇਲ ਜਦ ਨੱਕ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁੱਕਾ, ਕਫ, ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਉੱਤਲੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਗ्गਰੀ ਨਾਲ ਨਾਸਿਕਾ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਪਿੱਪਲੀ ਅਤੇ ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਨਾਲ, ਬਾਂਹ ਦੀ ਲਕਵਾ ਅਤੇ ਉੱਤਲੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਰੋਗ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਨਾਸਿਕਾ ਤੇ ਹੋਰ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਸ਼ਮੂਲ ਦੇ ਕਢੇ ਨੂੰ ਘਿਉ ਅਤੇ ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨੱਕ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਜਾਂ ਸਿਰ ਦਰਦ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨੁਸਖੇ ਵੀ ਦੱਸੇ। ਜਿਹੜੀ ਔਰਤ ਵਾਤ ਜਾਂ ਰਕਤ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਹੀਂ, ਕਾਲਾ ਨਮਕ, ਅਜਵਾਇਨ, ਮਧੂਕ, ਨੀਲਾ ਕਮਲ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਵੇ। ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ, ਵਾਸਾ ਜਾਂ ਗੁਡੂਚੀ ਦਾ ਤਾਜਾ ਰਸ, ਜਾਂ ਆਂਵਲੇ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਪੇਸਟ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਵਾਸਾ, ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖੂਨ ਦੀ ਕਮੀ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਰਸਾਅ ਲਈ ਆਂਵਲੇ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਜਾਂ ਰੂਈ ਦੇ ਪੌਦੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੰਡੁਲੀਯਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਤਾਜਾ ਰਸ ਨਾਲ, ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਖੂਨ ਦੇ ਵਹਾਅ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਰਭਾਸ਼ਯ (ਬੱਚੇਦਾਨੀ) ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਥੈਰਾਪੀਆਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਵਚਾ, ਪਕੁੰਚਿਕਾ, ਜਾਤੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ, ਵਾਸਾ, ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ, ਅਜਮੋਦਾ, ਯਵਕਸ਼ਾਰ, ਚਿਤਰਕ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ, ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਭੁੰਨ ਕੇ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੁਸਖਾ ਬੱਚੇਦਾਨੀ, ਪਾਸਿਆਂ, ਦਿਲ, ਪੇਟ ਦੇ ਗਠਾਣਾਂ ਅਤੇ ਬਾਵਾਸੀਰ ਦਾ ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਫਟ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਤਾ ਬਦਰੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਲੇਪ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੋਧਰਾ ਅਤੇ ਤੁੰਬੀ ਫਲ ਦਾ ਲੇਪ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਮਜਬੂਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਪੇਸਟ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ, ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਅਸਮਾਨਯਤ ਰਕਤ ਸ੍ਰਾਵ ਅਤੇ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਗੰਧ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਪਾ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਖੱਟਾ ਮਾੜ, ਜੋਤਿਸਮਤੀ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਦੁਰਵਾ ਦਾ ਪੇਸਟ, ਚਿਤਰਕ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਾਤਰੀ, ਅੰਜਨ ਅਤੇ ਅਭਯਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਹਾਵਾਰੀ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲਕ੍ਸ਼ਮਣਾ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਲੈਣ ਜਾਂ ਉਰਬਰ ਸਮੇਂ ਨੱਕ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਧਾ ਆਢਕਾ ਦੁੱਧ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਔਰਤ ਬਾਂਝ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਹ ਨੁਸਖਾ ਘਿਉ ਅਤੇ ਵਯੋਪਕੇਸ਼ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪੀਵੇ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਦਰਦ ਲਈ ਕੁਸ਼ਾ, ਕਾਸ਼ਾ, ਉਰੁਚ੍ਰਿਕਾ, ਮ੍ਰਿਲਾ ਅਤੇ ਗੋਕਸ਼ੁਰਕਾ ਦਾ ਕਢਾ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਧੀਆ ਇਲਾਜ ਹੈ। ਪਾਠਾ, ਅਲੰਗਲੀ, ਸਿੰਹਾ, ਮਯੂਰਾ ਅਤੇ ਕੂਟਜਾ ਨੂੰ ਨਾਭੀ, ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ੈ ਅਤੇ ਯੋਨੀ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਔਰਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੱਚਾ ਜਣਦੀ ਹੈ। ਦਾਈ ਨੂੰ ਜੇ ਦਿਲ, ਸਿਰ ਜਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ੈ ਵਿੱਚ ਅਰਕੰਦਾ (ਕਵੱਲਾ) ਰੋਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਯਵਕਸ਼ਾਰ ਛਾਛ ਜਾਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਮੂਲਾ ਦੇ ਕਢੇ ਨੂੰ ਘਿਉ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣ ਨਾਲ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦਾ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਤਿਲਾ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਦਾ ਚੂਰਨ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਾਰੀ ਅਤੇ ਰੂਈ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦਾ ਰਸ, ਧਾਤਰੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਡਗ ਦੀ ਦਾਲ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਠ, ਵਚਾ, ਅਭਯਾ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਮਧੁਰਾ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘਿਉ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੰਗ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੱਕਰੀ ਜਾਂ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਮਾਨ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਢ ਬਿਨਾ ਤਾਪ ਦੇ ਸੁਜਨ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਗਰਮ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਸੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਲਟੀ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਤ ਅਤੇ ਵਿਪਾਯਕਾ ਦੀ ਚਟਣੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਸਤ ਵਿੱਚ ਸੁੰਠ, ਵਿ਷ਾ, ਵਿਲਵ ਅਤੇ ਕੂਟਜਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਛਿੱਕ, ਉਲਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ, ਵਯੋਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਤਲੁੰਗਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਕੁਸ਼ਠ, ਇੰਦਰਯਵ, ਸਿਦਧਾਰਥਕ, ਨਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦੁਰਵਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮਹਾਮੁੰਜਾ, ਤਿਕਤ ਅਤੇ ਜੀਚਿਆ ਦੇ ਕਢੇ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਪਤਛਦਾ, ਅਮਯਾ, ਨਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਮਲਹਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ ਗੁੱਟੀ, ਰੁਦਰਾਖ, ਵਚਾ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਪਹਿਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 'ਓਮ ਕਂ ਟਂ ਯਂ ਗਂ, ਵੈਨਤੇਯ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਮ ਹੋਂ ਹਾਂ ਹਹ' ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਅਤੇ ਧਾਗਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 'ਓਮ ਹ੍ਰੀਂ ਬਾਲਮਰਹਾਦਵਲੀੰ ਗ੍ਰਹਣੀਤ ਵਾਲੰ ਮੁੰਚਤ ਸ੍ਵਾਹਾ' ਵੀ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸ਼ਿਰੀਸ਼ਾ ਦਾ ਪਲ ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਰਸ਼ਾਭਵਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਕਲਾ ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੈ। ਦਹੀਂ, ਘਿਉ, ਚਾਵਲ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਗ੍ਰਹਧ੍ਰਮਾ, ਨਿਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਚਟਣ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪੇਸਟ ਸਿੰਧ੍ਰਿਥਾ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ। ਅੰਕੋਟਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੇ ਕਢੇ ਨੂੰ ਘਿਉ ਨਾਲ ਪੀਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧਕ ਹੈ; ਇਹ ਦਵਾਈ ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸਾਯਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਦੂਤੀ, ਅਰਾਰਕ, ਰਾਸੁੰਠੀ, ਕਣਾ, ਸ਼ਹਿਦ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਅਭਯਾ ਵਰਖਾ ਆਦਿ ਰੁਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰਸਾਯਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਕ ਅਭਯਾ ਅਤੇ ਦੋ ਵਿਭੀਤਕਾ ਖਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਸ਼ਹਿਦ, ਘਿਉ, ਆਂਵਲਾ ਅਤੇ ਧਾਤਰੀ—ਇਕਠੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ, ਵੀਰਯ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੰਡੂਕਪਰਨੀ ਅਤੇ ਵਿਦਾਰੀ ਦਾ ਤਾਜ਼ਾ ਰਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਤਿਲ, ਧਾਤਰੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋ। ਤ੍ਰਿਕਟੂ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਵਹਨੀ, ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਸ਼atavari ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਵਿਡੰਗ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਕਣਾ, ਸੁੰਠ, ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਸ਼atavari ਵੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਡੰਗ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਆਦਿ ਦਾ ਚੂਰਨ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਟਣ ਖਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼atavari ਦੇ ਪੇਸਟ ਅਤੇ ਦਸ ਗੁਣਾ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਘਿਉ, ਚੀਨੀ, ਪਿੱਪਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਾ ਕੇ 'ਜਾਰਕ' ਨਾਮਕ ਦਵਾਈ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਮਰਸ਼, ਅਵਪੀਡ, ਨੱਸ, ਪ੍ਰਵਪਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ 'ਪੰਚਕਰਮਾ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਛੇ ਰੁਤੂਆਂ—ਮਾਘ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ—ਹਰ ਇਕ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੀਆਂ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅੱਗ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸੌਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਦਿਨੇ ਨਹੀਂ ਸੌਣਾ। ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਦਤਾਂ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ ਰੁਤੂ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਚਾਵਲ, ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਦਾਲ, ਵਰਖਾ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਉਬਲਿਆ ਦੁੱਧ, ਨੀਮ, ਅਤਸੀ, ਕੁਸੰਭਾ, ਸ਼ਿਗਰੂ ਅਤੇ ਸਰੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ, ਰਸਾਯਨ, ਅਤੇ ਰੁਤੂਚਾਰਿਆ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।