ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਵੈਦ੍ਯ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਦੱਸਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੈਦ੍ਯ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਏ ਘਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਘਾਵ ਤੇ ਘਿਉ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਦਾ ਹਲਕਾ ਗੁੰਮ, ਮੁਲੱਥੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਤਾਪ, ਰਕਤ ਜਾਂ ਪਿੱਤ ਵਧ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸ, ਅਰੰਡ ਅਤੇ ਦੂਬ ਦੇ ਕਢੇ ਹੋਣ। ਜੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਕਤ ਰੁਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਿੰਗ ਅਤੇ ਸੈਂਧਾ ਲੂਣ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਜਾਂ ਜੌ, ਬੇਰੀ ਅਤੇ ਕੁਲਥ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਤੇਲ ਦੇ, ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ। ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਜੌ ਦਾ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਜੌ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਸੈਂਧਾ ਲੂਣ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਕਰੰਜਾ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਘਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਗ्गਲੂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗੋਲੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਘਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੋਜ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੂਬ ਦੇ ਰਸ ਜਾਂ ਕੰਪਿਲਕ ਅਤੇ ਦਾਰੂਹਲਦੀ ਦੀ ਛਾਲ ਨਾਲ ਲੇਪ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਘਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਪਾਏ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ! ਹੁਣ ਭਗੰਦਰ (ਫਿਸਚੁਲਾ) ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸੁਣ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਸਤਰ ਨਾਲ ਭਗੰਦਰ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਘਾਵ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ। ਗੁਗਗਲੂ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਵਯੋਸ਼ਾ ਨੂੰ ਘਿਉ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਦਰਦਨਾਕ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਭਗੰਦਰ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਭਗੰਦਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ, ਪੀਣ, ਮਲਣ ਅਤੇ ਨਾਸਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।" ਗੁਗਗਲੂ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੰਚਾ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗੋਲੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਗੰਢ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਭਗੰਦਰ ਲਈ ਉਤਮ ਹੈ। ਉਪਦੰਸ਼ (ਲਿੰਗ-ਰੋਗ) ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਕਤ-ਮੋਚਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘਾਵ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਿੰਗਮੁੰਡ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਟੋਲਾ, ਨਿੰਬਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਗੁਡੂਚੀ ਦਾ ਕਢਾ, ਗੁਗਗਲੂ ਅਤੇ ਖਦਿਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਉਪਦੰਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਟਕੇ ਵਿੱਚ ਭੂਨ ਕੇ ਪੀਸ ਕੇ ਲੇਪ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਉਪਦੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਘਾਵ ਤੁਰੰਤ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਨਿੰਬਾ, ਭੂਨਿੰਬਾ, ਕਰੰਜਾ, ਖਦਿਰ ਆਦਿ ਦੇ ਕਢੇ ਨੂੰ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ ਲੇਪ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਉਪਦੰਸ਼ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਹੱਡੀ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮਲਹਮ ਲਗਾ ਕੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਮਸ਼, ਮਾਸ, ਘਿਉ, ਦੁੱਧ, ਯੂਸ਼ ਅਤੇ ਜੌ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲਸਣ, ਸ਼ਹਦ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਦਾ ਲੇਪ ਖਾਣ ਨਾਲ ਟੁੱਟੀਆਂ, ਉਖੜੀਆਂ ਜਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਜਲਦੀ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸ਼ਵਥ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਵਯੋਸ਼ਾ, ਵਰਭੀ ਅਤੇ ਗੁਗਗਲੂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣੀ ਚੀਜ਼ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਗੰਢਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੋੜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਮਨ, ਵਿਰੇਚਨ ਅਤੇ ਰਕਤ-ਮੋਚਨ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਚ, ਵਾਸਾ, ਪਟੋਲਾ, ਨਿੰਬਾ, ਕਲਿਨੀ ਅਤੇ ਛਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਰਤਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਕਰਣਫਲ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਕਟੂ ਦੇ ਕਢੇ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਪਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਵਾਤ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਰੇਚਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ:ਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਕੋੜ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵਾ, ਪੰਚਗੁੜਾ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਿਆ ਲੇਪ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਕਰੰਜਾ ਅਤੇ ਇਡਗਜਾ ਦਾ ਲੇਪ ਗਾਂ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ, ਕਰਵੀਰ ਨਾਲ ਮਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਲਣ ਨਾਲ ਕੋੜ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਲਦੀ, ਮਲਯਾ, ਰਾਸਨਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਇਡਗਜਾ, ਆਰਗਵਧ ਅਤੇ ਕਰੰਜਾ ਦਾ ਲੇਪ ਕੋੜ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਪਾਏ ਹੈ। ਮਨ:ਸ਼ਿਲਾ, ਵਿਡੰਗ, ਵਾਗਜੀ ਅਤੇ ਰਾਈ, ਕਰੰਜਾ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਲੇਪ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਕੋੜ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਡੰਗ, ਇਡਵਚਾ, ਕੁਸ਼ਠ, ਨਿਸਾ, ਸਿੰਧੂਥਾ ਅਤੇ ਰਾਈ ਨੂੰ ਖੱਟੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਲੇਪ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਦਾਦ ਅਤੇ ਕੋੜ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਪੁੰਨਾਟਾ, ਸੁਬੀਜ, ਧਾਤ੍ਰੀ, ਸਰਜਾ ਰਾਲ, ਸਨੁਹੀ ਅਤੇ ਸੌਵੀਰਾ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਚੂਰਨ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਦਾਦ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਰਗਵਧ ਦੇ ਪੱਤੇ ਛਾਛ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਦਾਦ, ਖੁਜਲੀ, ਕੋੜ ਅਤੇ ਸਿਧਮਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਰਮ ਵਾਗਜੀ ਪੀਣ, ਦੁੱਧ, ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਸ਼ਹਦ, ਵਯੋਸ਼ਾ, ਭਲਾਤਕ ਅਤੇ ਚੀਨੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਾਕਤਵਰ, ਬੁੱਧੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਕੋੜ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਛਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਡੰਗ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਕੋੜ, ਕੀੜੇ, ਮੂਤਰ ਰੋਗ, ਘਾਵ ਅਤੇ ਭਗੰਦਰ ਠੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਭਯਾਰਿਸ਼ਟ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਆਮਲਕ ਅਤੇ ਨਿਸਾ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੋੜ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਖਦਿਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਛੇਦ ਵਾਲੇ ਮਟਕੇ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਰਸ ਧਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਰਸ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੋੜ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਹੈ। ਧਾਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਖਦਿਰ ਦਾ ਕਢਾ ਵਾਗਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਿਲਾਉਣ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਫੈਦ ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਵਿਤ੍ਰ (ਸਫੈਦ ਕੋੜ) ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਲਾਤਕ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪੀਣ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਰੋਗ ਤੇ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਦਿਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਕੋੜ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਰਾਜੀ ਫਲ ਨੂੰ ਮਲਪੂਕ ਦੇ ਕਢੇ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾ ਕੇ ਇੱਕ ਕਰਸ਼ਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ, ਲੂਣ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਾ ਤੇ ਫਲਗੁ ਦੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਪਰਾਯਜਿਤਾ ਦਾ ਲੇਪ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਿਵਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਸਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਪਟੋਲਾ ਅਤੇ ਕਰੰਜਾ ਵੀ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਨਿੰਬਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਵੇਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਕਢਾ ਅਤੇ ਲੇਪ ਬਣਾਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋੜ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨਸਾਨ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਬ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ ਚਮੜੀ ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਚੰਬਲ ਅਤੇ ਖੁਜਲੀ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਛਾਲ, ਅਰਕ, ਕੁਸ਼ਠ, ਲੂਣ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਗੰਭਾਰੀ ਅਤੇ ਚਿਤਰਕ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਘਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਮਲਾ ਅਤੇ ਨਿੰਬ ਦੇ ਫਲ, ਚਿਤਰਕ ਗਾਂ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਵਾਸਾ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਪਰਪਟਿਕਾ, ਨਿੰਬਾ, ਭੂਨਿੰਬਾ, ਖਾਰ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਕੁਲਥ ਦਾ ਕਢਾ ਬਣਾਕੇ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਅਮਲਪਿੱਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਤ੍ਰਿਕਾ ਅਤੇ ਪਟੋਲਾ ਦਾ ਕਢਾ, ਕਰਵੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਅਤੇ ਚੀਨੀ, ਜਦ ਯਸ਼ਟੀਮਧੂ ਨਾਲ ਪਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜ਼ੁਕਾਮ, ਉਲਟੀ ਅਤੇ ਅਮਲਪਿੱਤ ਤੇ ਜਿੱਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਧੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ, ਜੋ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਮੋਲਕ ਹਨ।