ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਜੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਚਿਕਿਤ्सा ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸੁਜਾਅ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਰੀਚ ਅਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਾਢੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਖੰਘ ਜਾਂ ਤਿਸ਼ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਾਡੂ ਵਰਗੀ ਚੀਜ਼ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੰਟਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੁਡੂਚੀ ਦੇ ਰਸ, ਘੀ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ, ਖੰਘ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਲੀ ਹਰੀੜ, ਆਂਵਲਾ, ਚੀਨੀ, ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਤੇ ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਾਢੀ, ਅਰੰਡ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਭਾਰੀ ਵਾਤ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਲਾ, ਪੁਨਰਨਵਾ, ਅਰੰਡ, ਦੋਹਾਂ ਬੜੀ ਬ੍ਰਹਤੀ ਅਤੇ ਗੋਕਸ਼ੁਰਾ, ਹਿੰਗੁਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪੀਣ ਨਾਲ ਵਾਤ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਨਿੰਬ, ਯਸ਼ਟੀ, ਕਟੁਕਾ ਤੇ ਅਰਗਵਧਾ ਦੀ ਕਾਢੀ, ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸੜਨ ਤੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਯਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅਜੀਰਨ ਦੇ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਡੂਰ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਚੂਰਨ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਚੱਟਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਕਾਲੀ ਹਰੀੜ ਤੇ ਹਰੀੜ, ਨਿਯਮਿਤ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਗੁੜ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਬਣਾਕੇ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕਬਜ਼ ਤੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੀੜ, ਯਵਕਸ਼ਾਰ, ਪਿੱਪਲੀ ਤੇ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਘੀ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਉਡਾਵਰਤ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਹਰੀੜ ਤੇ ਸ਼ਯਾਮਾ, ਸਨੁਹੀ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਪਿਸ ਕੇ ਗੋਲੀਆਂ ਬਣਾਓ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕਬਜ਼ ਤੋੜਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਊਸ਼ਣ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਧਨਿਆ, ਵਿਡੰਗ, ਚਵਯਾ ਅਤੇ ਚਿਤਰਕ ਦੀ ਲਾਈ ਪਾ ਕੇ ਘੀ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ, ਵਾਤ ਗੁਲਮਾ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ। ਨਾਗਰ ਮੁਲ, ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ, ਦਿਲ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਘੀ ਵੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਣਾ, ਪਾਸ਼ਾਣਭੇਦ ਜਾਂ ਸ਼ਿਲਾਜਤੂ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਚਾਵਲ ਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਤ ਰੋਗ, ਦਰਦ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਨਾਗਰੀ, ਧਾਤਰੀ, ਵਾਜਿਗੰਧਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਕੰਟਕਾ ਦੀ ਕਾਢੀ ਪੀਣ। ਯਵਕਸ਼ਾਰ, ਜੋ ਚੀਨੀ ਵਰਗਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਦਿਗਧਿਕਾ ਦਾ ਰਸ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਵੀ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ। ਨਮਕ ਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੀ ਲਾਈ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੁਕਣ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੁਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਪੂਰ ਦਾ ਚੂਰਨ ਮੂਤਰਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ। ਸ਼ਿਗਰੂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਤੇ ਗਰਮ ਕਾਢੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਪਿਸ਼ਾਬ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਤਰੀ ਦਾ ਰਸ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਹਲਦੀ ਨਾਲ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਦਾਰੂ, ਦਾਰਵੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਕਾ ਦੀ ਕਾਢੀ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ ਰੋਗ ਠੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਵਜ਼ਨ ਘਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਣ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਵਿਅਾਯਾਮ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਧਾਵੇ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਜੌ ਜਾਂ ਸ਼ਯਾਮਾ ਖਾਵੇ, ਜੋ ਪਤਲਾਪਣ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਗਰਮ ਭੋਜਨ ਮਸੂਰ ਦੀ ਦਾਲ ਨਾਲ ਖਾਵੇ, ਉਹ ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਵਯਾ, ਜੀਰਾ, ਵਯੋਸ਼, ਹਿੰਗ, ਸੌਰਚਲ ਤੇ ਆਵਲਾ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ, ਖੂਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ, ਚਰਬੀ ਘਟਾਉਂਦਾ ਤੇ ਹਜ਼ਮਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਿਤਰਕ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਪਾਣੀ ਤੇ ਦੋ ਗੁਣਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ, ਪੀਸ ਕੇ, ਇਕ ਪ੍ਰਸਥ ਘਿਉ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਦਸ ਪਾਈਪਾਲਿਕਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਵਧਾ ਕੇ ਲੈਣ, ਫਿਰ ਘਟਾ ਕੇ ਛੱਡਣ। ਜੇ ਕੋਈ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਨ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਿਆ ਚਾਵਲ ਖਾਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਤੇ ਤਲੀ ਅਤੇ ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੁਨਰਨਵਾ ਦੀ ਕਾਢੀ ਤੇ ਲਾਈ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਘਿਉ, ਗੋਮੂਤਰ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਪਿੱਪਲੀ ਦੁੱਧ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਗੁੜ ਤੇ ਹਰੀੜ, ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾ, ਸੋਜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਲਾ ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਅਰੰਡ ਦਾ ਤੇਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਪੇਟ ਫੁਲਣਾ, ਦਰਦ ਤੇ ਪਾਣੀ ਜਮਣਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਥਿਆ ਦੀ ਲਾਈ, ਸਰੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਭੁੰਨ ਕੇ, ਕਾਲੇ ਨਮਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਲਾਈ ਕਰਕੇ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਗੰਢੀਆਂ ਦੀ ਸੋਜ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਨੁਹੀ ਤੇ ਗੰਡੀਰਿਕਾ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸੇਕ ਵੀ ਗੰਢੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਸਤੀਕਰਨਪਲਾਸ਼ ਦੀ ਲਾਈ, ਧਤੂਰਾ, ਅਰੰਡ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਵਰਸ਼ਾਭੂ, ਸ਼ਿਗਰੂ ਤੇ ਸਰੋਂ ਨਾਲ ਗਰਦਨ ਤੇ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਗਿਲਟੀ ਠੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਾਈ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਫੀਲਪਾ (ਐਲੀਫੈਂਟਿਆਸਿਸ) ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਭਾਂਜਨ, ਸੈਂਧਾ ਤੇ ਹਿੰਗ ਮਿਲਾ ਕੇ ਫੋੜਿਆਂ ਤੇ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਪੁੰਖਾ ਦੀ ਲਾਈ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ਖਮ ਤੇ ਪਿੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਿੰਬ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਲਾਈ ਵੀ ਸੋਜ ਤੇ ਪਿੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਖਦਿਰ, ਦਾਰੂ ਅਤੇ ਨਿਆਗਰੋਧ ਜ਼ਖਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੈਦ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵੇਂ ਜ਼ਖਮ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਧੋ ਲਏ, ਭਾਵੇਂ ਦਰਦ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਜ਼ਖਮ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਘਿਉ ਤੇ ਸ਼ਹਦ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਗਰਮ ਕਰਕੇ, ਮੁਲੇਠੀ ਨਾਲ ਲਾਉਣ। ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ, ਜੋ ਗਰਮੀ, ਖੂਨ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇ, ਬਾਂਸ, ਅਰੰਡ ਤੇ ਦੂਬ ਦੀ ਕਾਢੀ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਗ ਤੇ ਸੈਂਧਾ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰੁਕਿਆ ਖੂਨ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੌ, ਬੇਰੀ ਤੇ ਕੁਲਥ ਦੀ ਰਸ, ਤੇਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਲੈਣ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਜੌ ਦਾ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਸੈਂਧਾ ਨਾਲ ਪੀਣਾ, ਕਰੰਜ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਦਾ ਰਸ, ਜ਼ਖਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁੱਗਲੁ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਗੋਲੀਆਂ ਬਣਾਕੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਰੁਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜ਼ਖਮ ਤੇ ਸੋਜ ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਰਵਾ ਜਾਂ ਕੰਪਿਲਕਾ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਦਾਰੂ ਦੀ ਛਾਲ ਨਾਲ ਲਾਈ ਬਣਾਕੇ, ਜ਼ਖਮ ਭਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਇਲਾਜ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੂੰ ਭਗੰਦਰ ਅਤੇ ਇਸ ਵਰਗੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਚਿਕਿਤ्सा ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਚੀਰ ਫਾੜ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਜ਼ਖਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਲਾਜ ਕਰੋ। ਗੁੱਗਲੁ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤੇ ਵਯੋਸ਼, ਘਿਉ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਦਰਦ ਵਾਲੇ ਭਗੰਦਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਤੇਲ, ਪੀਣ, ਲਾਉਣ, ਜਾਂ ਨਾਸਾ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ, ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਤੇ ਭਗੰਦਰ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਗੁੱਗਲੁ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਕਾਲੀ ਹਰੀੜ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪੰਚਾ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ, ਗਠ, ਸੋਜ ਤੇ ਭਗੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਜੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਨੁਸਖੇ, ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਮੂਲ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹਨ।