ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਰਮਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਚਾਰਯਾਂ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਅਨਮੋਲ ਨੁਸਖੇ ਦੱਸਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰੋਗ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਉਪਚਾਰ ਵਰਨਣ ਕਰਦੇ ਗਏ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੀਤ ਅਤੇ ਪੰਡੂ ਰੋਗ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਲਾਤ੍ਰਿਕਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ, ਕਰਵੀਂ ਭੂਨਿੰਬਾ ਅਤੇ ਨਿੰਬਾ ਦਾ ਕਢਾ ਬਣਾਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਇਹ ਰੋਗ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਕਤ ਜਾਂ ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਜ਼ੁਕਾਮ ਜਾਂ ਜਟਿਲ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਸ਼ਿਆਮਾ, ਪੀਪਲੀ, ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਮਿਠਿਆਈ ਖਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਚਾਰਯ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਾਸਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਚੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਰਕਤ-ਪਿੱਤ, ਕਸ਼ਾਏ ਅਤੇ ਖੰਘ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਕਿਉਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਟਰੂਪਾ, ਅੰਗੂਰ ਅਤੇ ਪਥਿਆ ਦਾ ਕਢਾ, ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਵੱਧ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਅਤੇ ਰਕਤ-ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਵਾਸਾ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਰਕਤ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਲਾਕੀ, ਬਦਰੀ, ਜੰਬੂ, ਪ੍ਰਿਆਲਾ, ਆਮ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਧਵਾ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਰਕਤ ਸ੍ਰਾਵ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪੌਦੇ — ਜੜ੍ਹ, ਫਲ, ਪੱਤਿਆਂ — ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਘਿਉ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਸ਼ਾਏ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਰੜ, ਪੀਪਲੀ, ਸੁੰਥ, ਮਰੀਚ ਅਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਬਣੀ ਚੂਰੀ ਖਾਣ ਨਾਲ ਖੰਘ, ਤਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੰਟਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੁਡੂਚੀ ਦੇ ਰਸ, ਤੀਹ-ਤੀਹ ਪਲਾ ਲੈ ਕੇ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਖੰਘ ਅਤੇ ਅਜੀਰਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਲੀ ਭਾਂਟੀ, ਆਂਵਲਾ, ਸਫੈਦ ਭਾਂਟੀ, ਸੁੰਥ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਹਿੱਕ ਉਚਕਣਾ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰੰਗਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾ ਅਤੇ ਗੁੰਮ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ, ਖਾਦਿਰ ਨੂੰ ਤੇਲ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ, ਜਾਂ ਪਥਿਆ ਨੂੰ ਪੀਪਲੀ ਜਾਂ ਸੁੰਥ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਲਟੀ ਲਈ ਵਿਡੰਗ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲਾ ਦਾ ਚੂਰਨ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਆਮ ਅਤੇ ਜੰਬੂ ਦੇ ਕਢੇ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਉਲਟੀ, ਤਿਸ਼ਨਾ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹਾਪਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਰਗੀ ਜਾਂ ਪਰੇਤ ਬਾਧਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੰਚਗਵਯ ਪੀਣ ਜਾਂ ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਾ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਚਾਵਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣ; ਇਹ ਸਭ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਘਿਉ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਵਚ, ਕੁਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਪੁਸ਼ਪੀ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਾਗਲਪਨ, ਭੂਤਬਾਧਾ ਅਤੇ ਮਿਰਗੀ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਆਸ਼ਵਗੰਧਾ ਦੇ ਕਢੇ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਚਤੁਰਗੁਣ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ ਕੇ, ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵਾਤ ਦਮਨ, ਪੁਰੁਸ਼ਤਾ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੀਲੀ ਅਤੇ ਮੁੰਡੀ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ, ਚਿੰਨਾ ਦੇ ਕਢੇ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਵਾਤਰਕਤ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਪਥਿਆ, ਗੁੜ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਕੋਢ, ਅਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਤ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ — ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਰਸ, ਪੇਸਟ, ਚੂਰਨ ਜਾਂ ਕਢਾ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕਾਲੀ ਗੁਡੂਚੀ ਦਾ ਕਢਾ ਜਾਂ ਪੇਸਟ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ, ਵਾਤਰਕਤ, ਕੋਢ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਗੁਗਗਲੁ, ਵਾਤਰਕਤ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਗਗਲੁ ਗਾਯ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਦੀ ਜਕੜਨ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁੰਥ ਅਤੇ ਗੋਕਸ਼ੁਰਾ ਦਾ ਕਢਾ, ਵਾਤ ਅਤੇ ਸਾਮਵਾਤ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਦਸ਼ਮੂਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ, ਏਰੰਡ, ਰਾਸਨਾ, ਨਾਗਰ ਅਤੇ ਦਾਰੂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੀ ਪੀ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਮਰੀਚ ਅਤੇ ਗੁੜ ਦੇ ਕਢੇ ਨਾਲ ਸੋਜ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਿਠਿਆਈ ਖਾਣ ਨਾਲ ਖੰਘ, ਤਿਸ਼ਨਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਕੰਟਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੁਡੂਚੀ ਦੇ ਰਸ, ਬੱਤੀ-ਬੱਤੀ ਪਲਾ ਲੈ ਕੇ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਖੰਘ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਦਿਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਧਾਤ੍ਰੀ, ਚੀਨੀ, ਸੁੰਥ, ਮਰੀਚ ਅਤੇ ਸੈਂਧਵ ਲੂਣ ਦਾ ਕਢਾ, ਅਰੰਡ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਭਾਰੀ ਵਾਤ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ। ਬਲਾ, ਪੁਨਰਨਵਾ, ਏਰੰਡ, ਦੋਹਾਂ ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਅਤੇ ਗੋਕਸ਼ੁਰਾ, ਹਿੰਗੁਲਾ ਨਾਲ ਰੰਗ ਕੇ, ਪੀਣ ਨਾਲ ਵਾਤ ਦੇ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਨਿੰਬਾ, ਯਸ਼ਟੀ, ਕਟੁਕਾ ਅਤੇ ਅਰਗਵਧ ਦਾ ਕਢਾ, ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜਲਣ ਅਤੇ ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਯਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਜੀਰਨ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਡੂਰ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਚੂਰਨ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਚਟਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਹਰੜ, ਦੋ, ਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਹਿੱਸੇ ਲੈ ਕੇ, ਗੁੜ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਬਣਾਕੇ, ਕਬਜ਼ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰੜ, ਯਵਕਸ਼ਾਰ, ਪੀਪਲੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਘਿਉ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਉਦਾਵਰਤ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਹਰੜ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮਾ, ਸਨੁਹੀ ਦੇ ਦੂਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਗੋਲੀਆਂ ਬਣਾਕੇ, ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਲੈਣ — ਇਹ ਕਬਜ਼ ਤੋੜਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਊਸ਼ਣ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਧਨਿਆ, ਵਿਡੰਗ, ਚਵਿਆ ਅਤੇ ਚਿਤਰਕ ਦੇ ਪੇਸਟ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਘਿਉ, ਵਾਤ-ਗੁਲਮਾ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਨਾਗਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪਕਾ ਕੇ, ਦਿਲ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅੱਧਾ ਸੈਂਧਵ ਲੂਣ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਘਿਉ ਵੀ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਣਾ, ਪਾਸ਼ਾਣਭੇਦ ਜਾਂ ਸ਼ਿਲਾਜਤ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਲੈਣ, ਮੂਤਰ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਤ ਰੋਗ, ਦਰਦ ਜਾਂ ਮੂਤਰ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ, ਨਾਗਰੀ, ਧਾਤ੍ਰੀ, ਵਾਜਿਗੰਧਾ, ਤ੍ਰਿਕੰਟਕਾ ਦਾ ਕਢਾ ਪੀਣ। ਯਵਕਸ਼ਾਰ, ਜੋ ਚੀਨੀ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਤਰ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਿਦਿਗਧਿਕਾ ਦਾ ਰਸ, ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੂਣ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੇ ਪੇਸਟ ਨਾਲ ਮੂਤਰ ਰੁਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਮੂਤਰ ਬਿਲਕੁਲ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਪੂਰ ਪੀਸ ਕੇ ਮੂਤਰ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਗਰੂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਤਪਦਾ ਕਢਾ ਪੀਣ ਨਾਲ ਮੂਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਤ੍ਰੀ ਦਾ ਰਸ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਹਲਦੀ ਨਾਲ, ਹਰੇਕ ਮੂਤਰ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਦਾਰੂ, ਦਾਰਵੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਕਾ ਦਾ ਕਢਾ, ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਮੂਤਰ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਮੋਟਾਪਾ ਘਟਾਉਣਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਾਗਣਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਵਿਅਾਮ ਅਤੇ ਮਨਨ ਵਧਾਵੇ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੌ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮਾਕਾ ਵਰਗਾ ਪਤਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਨਾਜ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਿਆ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਗਰਮ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਸੂਪ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਵਿਆ, ਜੀਰਕ, ਵਯੋਸ਼, ਹਿੰਗ, ਸੌਵਰਚਲ ਅਤੇ ਆਵਲਾ ਦੇ ਚੂਰਨ, ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਲੈਣ, ਰਕਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ, ਚਰਬੀ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਜੀਰਨ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਦੁੱਗਣਾ ਮੂਤਰ ਲੈ ਕੇ, ਚਿਤਰਕ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪੇਸਟ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਘਿਉ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪੀਣ — ਇਹ ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਚਾਰਯ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਰੋਗ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਉਪਚਾਰ ਦੱਸੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਦਇਆ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਕਰੁਣਾ ਵਸੀ ਹੋਈ ਸੀ।