ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਚਿਕਿਤ्सा ਬਾਰੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹਾ ਗੁੰਮ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਦਾਲ ਹਲਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਉਬਲੀਆਂ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੱਚੋੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚਰਬੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਹੋਣ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨਾਰ ਜਾਂ ਆਂਵਲੇ ਦੀ ਦਾਲ ਅੱਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਵਾਤ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਮੂਲੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਫ਼, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਖੰਘ ਅਤੇ ਨੱਕ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੌ, ਬੇਰੀ ਅਤੇ ਕੁਲਥ ਦੀ ਦਾਲ ਗਲੇ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਰੇ ਮੂੰਗ ਅਤੇ ਆਂਵਲੇ ਦੀ ਦਾਲ ਪੇਟ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਹੀਂ ਨੂੰ ਗੁੜ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵਾਤ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਕਤਵ ਸੁੱਕੀ ਅਤੇ ਵਾਤ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸ਼ਸ਼ਕੁਲੀ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੀ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਸ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਆਟੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਖੀਰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਤੇ ਠੰਢੇ ਪੂਰੇ ਵੀ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹਨ। ਖਾਣ ਮਗਰੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਥਕਾਵਟ, ਤਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਪਰ, ਜੇ ਪੀਤਲ ਦੀ ਘੰਘਰ ਵਾਲੇ ਰੰਗ ਜਿਹਾ ਕੁੰਨਕ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਜ਼ਹਰ ਵਰਗਾ ਪਦਾਰਥ ਪੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਗੰਧ, ਛੂਹ ਅਤੇ ਸਵਾਦ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੰਘਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਐਸੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਧੀਆ ਵੈਦ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਕੰਬਣਾ, ਜੰਭਾਈ ਆਉਣਾ ਆਦਿ ਜ਼ਹਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਬੁਖਾਰ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੁਖਾਰ ਅੱਠ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਕੁਝ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ। ਤਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੁਸਤਕ, ਪਰਪਟਕ, ਉਸ਼ੀਰ, ਚੰਦਨ, ਉਡੀਚ, ਅਤੇ ਨਾਗਰ ਨਾਲ ਉਬਾਲਿਆ ਪਾਣੀ, ਠੰਢਾ ਕਰਕੇ ਪਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੁਖਾਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਾਗਰ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਧਾਨਕਾ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਦੀ ਚਟਨੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਰਗਵਧ, ਅਭਯਾ, ਮੁਸਤਕ, ਤਿਕਤਾ, ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਿਕਾ ਦੀ ਕਾਢੀ, ਜੋ ਕਸੈਲੀ ਅਤੇ ਪਚਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਬੁਖਾਰ, ਅਜੀਰਨ ਅਤੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਮਧੂਕ, ਸਾਰਾ, ਸਿੰਧੂਤਤਾ, ਵਚਾ ਅਤੇ ਉਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਦੇਣ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਕਟੁਕਾ ਅਤੇ ਆਰਗਵਧ ਦੀ ਕਾਢੀ ਵਿੱਚ ਖਾਰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਬੁਖਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਔਸ਼ਧ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਮੁਸਤਕ, ਚੰਦਨ, ਉਸ਼ੀਰ ਅਤੇ ਧਾਨਕਾ ਦੀ ਕਾਢੀ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਪਾਮਾਰਗ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਲਾਲ ਧਾਗੇ ਲੈ ਕੇ, ਸੁਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਕਮਰ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨਾਲ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਬਾਲ ਵਿਹੀਣ ਤਪਸਵੀ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਡੂਚੀ, ਵਿਪਹਲਾ, ਵਾਸਕਾ, ਮ੍ਰਿਦਵੀਕਾ ਅਤੇ ਬਲਾ ਦੀ ਕਾਢੀ ਅਤੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ ਬੁਖਾਰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਾਤਰੀ, ਸ਼ਿਵਾ, ਕਣਾ ਅਤੇ ਵਹਨੀ ਦੀ ਕਾਢੀ ਸਭ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸਤ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਪ੍ਰਿਸ਼ਨਿਪਰਣੀ, ਬਲਾ, ਬਿਲਵ, ਨਾਗਰ, ਉਤਪਲ, ਧਾਨਕਾ, ਪਾਠਾ, ਇੰਦਰਯਵ, ਭੂਨਿੰਬ, ਮੁਸਤਕ ਅਤੇ ਪਰਪਟਕ ਦੀ ਕਾਢੀ, ਮਹਾਔਸ਼ਧਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ, ਭਾਰੀ ਦਸਤ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਗਰ, ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ, ਮੁਸਤਕ, ਭੂਨਿੰਬ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤਵਤਸਕ ਦੀ ਕਾਢੀ, ਸਭ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਦਸਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੁਸਤਕ, ਪਰਪਟਕ, ਦਿਵਯ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵੇਰ, ਸ਼ਾਲਪਰਨੀ, ਪ੍ਰਿਸ਼ਨਿਪਰਣੀ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਅਤੇ ਕੰਟਕਾਰਿਕਾ ਨਾਲ ਉਬਾਲਿਆ ਦੁੱਧ ਪੀਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਬਲਾ, ਅਸ਼ਵਦੰਸ਼ਟਰਾ, ਬਿਲਵ, ਪਾਠਾ, ਨਾਗਰ ਤੇ ਧਾਨਕਾ, ਜੇ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਏ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਦਸਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਨ। ਬਿਲਵ ਤੇ ਅੰਬ ਦੇ ਗੁਠਲੇ ਦੀ ਕਾਢੀ, ਚੀਨੀ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਦਸਤ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ ਕੁਟਜ ਦੀ ਛਾਲ ਦੀ ਕਾਢੀ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਵਤਸਕ, ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ਵਕਨਾ ਅਤੇ ਕੰਡਾ ਦੀ ਕਾਢੀ, ਜਦ ਦਸਤ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਤੇ ਖੂਨ ਹੋਵੇ, ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ। ਹੁਣ, ਗ੍ਰਹਣੀ (ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ) ਦਾ ਇਲਾਜ—ਚਿਤਰਕ ਦੀ ਕਾਢੀ ਤੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਘਿਉ ਗ੍ਰਹਣੀ, ਗਲਮ, ਸੋਜ, ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਤਿਲੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਦਰਦ ਤੇ ਅਰਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੌਵਰਚਲ, ਸੈੰਧਵ, ਵਿਡੰਗ ਅਤੇ ਉਦਭਿਦ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਲੂਣ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਪੰਜ ਲੂਣ ਇੱਕਠੇ ਵਰਤਣ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਰਸ਼ ਦਾ ਇਲਾਜ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਚੀਰਫਾੜ, ਖਾਰ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ। ਨਵਾਂ ਮਥਿਆ ਮੱਠਾ ਵੀ ਅਰਸ਼ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਗੁਡੂਚੀ, ਪੀਪਲ ਅਤੇ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਭੁੰਨੀ ਅਭਯਾ ਨਾਲ ਖੱਟੇ ਤੇ ਨਮਕੀਨ ਪਦਾਰਥ ਖਾਣ ਨਾਲ ਅਰਸ਼ ਤੇ ਕਬਜ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਅਰਸ਼ ਤੇ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਕੋਲਾ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤਿੱਖੇ ਮਸਾਲੇ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰੀਤਕੀ, ਜੇ ਸਿੱਧੀ ਜਾਂ ਅਦਰਕ ਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸੈੰਧਵ ਲੂਣ ਨਾਲ ਲਏ ਜਾਵੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਲਤ੍ਰਿਕਾ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਕਰਵੀ ਭੂਨਿੰਬ ਤੇ ਨਿੰਬ ਦੀ ਕਾਢੀ, ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪੀਲੀਆ ਤੇ ਅਨਮੀਅਾ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਸ਼ਯਾਮਾ, ਪੀਪਲ, ਚੀਨੀ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਮਿਠਿਆਈ, ਰਕਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਜਟਿਲ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਵਾਸਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜਾਨ ਬਚੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰਕਤ-ਪਿੱਤ, ਕਸ਼ੀਣਤਾ ਅਤੇ ਖੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਉਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਆਟਰੂਪਾ, ਅੰਗੂਰ ਅਤੇ ਪਾਠਿਆ ਦੀ ਕਾਢੀ, ਚੀਨੀ ਤੇ ਵੱਧ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੇ ਰਕਤ-ਪਿੱਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਾਸਾ ਦਾ ਰਸ, ਚੀਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਰਕਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਲਕੀ, ਬਦਰੀ, ਜਾਮੁਨ, ਪ੍ਰਿਆਲਾ, ਅੰਬ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਧਵਾ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਖੂਨ ਵਗਣਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਦੇ ਰਸ (ਜੜ੍ਹ, ਫਲ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਸਮੇਤ) ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਘਿਉ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕਸ਼ੀਣਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਹਰੀਤਕੀ, ਪੀਪਲ, ਸੁੰਠ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਲਾਡੂ, ਖੰਘ, ਤਿਸ਼ਨ ਤੇ ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੰਟਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੁਡੂਚੀ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਬਣੇ ਤੀਹ ਪਲਾਂ ਦੇ ਘਿਉ (ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥਾ) ਨਾਲ ਖੰਘ ਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਭਾਂਗਰਾ, ਵਿਸ਼ਵਾ ਅਤੇ ਗੁੰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ ਹਿਚਕੀ ਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਲਾ ਭੰਡੀ, ਆਂਵਲਾ, ਸਫੈਦ ਭੰਡੀ, ਸੁੰਠ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਖਾਦਿਰ ਨੂੰ ਤੇਲ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ ਜਾਂ ਪਾਠਿਆ ਪੀਪਲ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਦਰਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਭੋਜਨ, ਪੀਣ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨਮਈ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਤੰਦਰੁਸਤ, ਰੋਗ-ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।