ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇਆਂ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਆਹਾਰ ਸਰੀਰ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਜਾਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੋਂ ਦੀ ਤਿਲ੍ਹੀ ਕਿੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੀਲੀਆ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਫ਼, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਪਾਹ ਦਾ ਤੇਲ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਪਿੱਤ, ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਰੰਡ ਦਾ ਤੇਲ ਕਫ਼ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਘਟਾਉਂਦਾ, ਵਾਲ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਦ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਨੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਹਿੱਕ, ਦਮਾ, ਕਿੜੇ, ਉਲਟੀ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਤਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਸ ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਗੜਬੜੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁੜ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਾ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਦਾ ਲੂਣ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਰੀ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਂਦੀ, ਚਿਕਣੀ, ਮਿੱਠੀ, ਖੂਨ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਜੀਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਗਰੀ ਵਾਤ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ, ਸੁੱਕੀ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਪਰ ਕਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਗੁੜ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਪਾਚਕ ਹੈ, ਖੂਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਰੀ ਅਤੇ ਘਿਉ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖੂਨ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਗੜਬੜੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੱਧਮ ਉਮਰ ਦੀ ਮਿਸਰੀ, ਖੱਟੇਪਣ ਕਰਕੇ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਫ਼ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸਿਰਕੇ ਖੂਨ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਗੜਬੜੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਮਾੜ ਪਾਚਕ, ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਤਲੀ ਮਾੜ ਹਲਕੀ, ਵਾਤ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਕਰਦੀ, ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਤਕਰਾ, ਅਨਾਰ, ਪੀਪਲ, ਗੁੜ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਪਿੱਪਲੀ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀ ਮਾੜ ਖੰਘ, ਦਮਾ ਅਤੇ ਦਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੱਕਿਆ ਚੌਲ ਕਫ਼ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਰ ਵਾਤ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਏ, ਛਾਣੇ ਅਤੇ ਚਿਕਣੇ ਚੌਲ, ਜਿਹੜੇ ਜੜੀਆਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਗੰਢੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਣ, ਪੋਸ਼ਣਕਾਰੀ ਪਰ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਗਰਮ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀ ਦਾਲ ਹਲਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਬਲੇ ਤੇ ਦਬੇ ਹੋਏ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਚਿਕਣਾਈ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ, ਪਾਚਕ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣਕਾਰੀ ਹਨ। ਅਨਾਰ ਅਤੇ ਆਂਵਲੇ ਦੀ ਦਾਲ ਅੱਗ ਵਧਾਉਂਦੀ, ਵਾਤ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੁਲੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਫ਼, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਖੰਘ ਅਤੇ ਨੱਕ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੌ, ਬੇਰੀ ਅਤੇ ਕੁਲਥ ਦੀ ਦਾਲ ਗਲੇ ਲਈ ਵਧੀਆ, ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੂੰਗ ਅਤੇ ਆਂਵਲੇ ਦੀ ਦਾਲ ਬਾਂਧਣ ਵਾਲੀ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਗੁੜ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਕਤਵ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸ਼ਸ਼ਕੁਲੀ ਅੱਗ ਵਧਾਉਂਦੀ, ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਂਦੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਸ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਪੋਸ਼ਣਕਾਰੀ ਹਨ। ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਤੇਲ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀਆਂ ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਮਾੜ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਠੰਡੀ ਰੋਟੀਆਂ ਵੀ ਚੰਗੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਥਕਾਵਟ, ਤਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਆਹਾਰ ਤੇ ਪਾਨੀ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਮੋਰ ਦੀ ਗਲ੍ਹੀ ਵਰਗਾ ਹਲਕਾ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਰੰਗ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੱਖੀ ਸੁਗੰਧ, ਛੂਹ ਅਤੇ ਸਵਾਦ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਘੁੰਘਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਧੀਆ ਵੈਦ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਕੰਬਣਾ, ਉਬਾਸੀ ਆਉਣਾ ਆਦਿ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਬੁਖਾਰ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੁਸ਼ਕ, ਪਰਪਟਕ, ਉਸ਼ੀਰ, ਚੰਦਨ, ਉਡੀਚ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੰਠੀ ਨਾਲ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਤੇ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਸ਼ੁੰਠੀ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਧਨੀਆ ਤੇ ਦੋਨੋਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬ੍ਰਹਤੀ, ਬੁਖਾਰੀ ਨੂੰ ਪਾਚਕ ਵਜੋਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਰਗਵਧ, ਅਭਯਾ, ਮੁਸ਼ਕ, ਤਿਕਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰੰਥਿਕਾ ਦੀ ਕਾਢਾ ਕੱਸਿਆ ਤੇ ਪਾਚਕ ਹੁੰਦਾ, ਬੁਖਾਰ, ਅਪਚ ਅਤੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।" "ਮਧੂਕ, ਸਾਰਾ, ਸਿੰਧੂਤ, ਵਚ ਤੇ ਉਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਕਟੁਕਾ ਤੇ ਆਰਗਵਧ ਦੀ ਕਾਢਾ, ਖਾਰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਬੁਖਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਹੌਸ਼ਧ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ, ਮੁਸ਼ਕ, ਚੰਦਨ, ਉਸ਼ੀਰ ਤੇ ਧਨੀਆ ਦੀ ਕਾਢਾ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਚੀਨੀ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬੁਖਾਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਸਵੇਰੇ, ਅਪਾਮਾਰਗ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਲਾਲ ਧਾਗਿਆਂ ਦੇ ਸੱਤ ਧਾਗੇ ਕੰਨ੍ਹੇ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨਾਲ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਬਿਨਾ ਉੱਤਰ ਦੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਤਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਗੁਡੂਚੀ, ਵਿਪ੍ਹਲਾ, ਵਾਸਕ, ਮ੍ਰਿਦਵੀਕਾ ਤੇ ਬਲਾ ਦੀ ਕਾਢਾ ਤੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਤੇਲ, ਬੁਖਾਰ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਾਤਰੀ, ਸ਼ਿਵਾ, ਕਣਾ ਤੇ ਵਹਿਨ ਦੀ ਕਾਢਾ, ਸਾਰੇ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਦਵਾਈ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਦਸਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਪ੍ਰਿਸ਼ਨਿਪਰਨੀ, ਬਲਾ, ਬਿਲਵ, ਸ਼ੁੰਠੀ, ਉਤਪਲ, ਧਨੀਆ, ਪਾਠਾ, ਇੰਦਰਯਵ, ਭੂਨਿੰਬ, ਮੁਸ਼ਕ ਤੇ ਪਰਪਟਕ ਦੀ ਕਾਢਾ, ਵੱਡੀ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਦਸਤਾਂ ਵਾਲੇ ਬੁਖਾਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੰਠੀ, ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ, ਮੁਸ਼ਕ, ਭੂਨਿੰਬ ਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤਵਤਸਕ ਦੀ ਕਾਢਾ, ਸਾਰੇ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਦਸਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਮੁਸ਼ਕ, ਪਰਪਟਕ, ਦਿਵਯ ਸ਼ੁੰਠੀ, ਸ਼ਾਲਪਰਨੀ, ਪ੍ਰਿਸ਼ਨਿਪਰਨੀ, ਬ੍ਰਹਤੀ ਤੇ ਕੰਟਾਕਾਰਿਕਾ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਉਬਾਲ ਕੇ ਪੀਣਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਬਲਾ, ਅਸ਼ਵਦੰਸ਼ਟਰਾ, ਬਿਲਵ, ਪਾਠਾ, ਸ਼ੁੰਠੀ ਤੇ ਧਨੀਆ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਦਸਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।" "ਬਿਲਵ ਤੇ ਆਮ ਦੀ ਗੁਠਲੀ ਦੀ ਕਾਢਾ, ਚੀਨੀ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਦਸਤ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ ਕੁਟਜ ਦੀ ਛਾਲ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਾਢਾ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਵਤਸਕ, ਅਤਿਵਿਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ਵਕਣਾ ਤੇ ਕੰਡਾ ਦੀ ਕਾਢਾ, ਦਰਦ ਤੇ ਖੂਨ ਵਾਲੇ ਦਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਗ੍ਰਹਣੀ ਦਾ ਇਲਾਜ: ਚਿਤਰਕ ਦੀ ਕਾਢਾ ਤੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਘਿਉ, ਗ੍ਰਹਣੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਅੱਗ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਗੁਲਮਾ, ਸੋਜ, ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਤਿਲੀ ਦੀਆਂ ਗੜਬੜੀਆਂ, ਦਰਦ ਅਤੇ ਅਰਸ਼ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਸੌਵਰਚਲ, ਸੈਂਧਵ, ਵਿਡੰਗ, ਉਦਭਿਦ ਤੇ ਸਾਮੁਦ੍ਰ — ਇਹ ਪੰਜ ਲੂਣ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਰਸ਼ ਦੀ ਦਵਾਈ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ: ਚੀਰ-ਫਾੜ, ਖਾਰ ਅਤੇ ਅੱਗ। ਤਾਜ਼ਾ ਮਥਿਆ ਮਠਾ ਵੀ ਅਰਸ਼ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।" "ਗੁਡੂਚੀ, ਪੀਪਲ ਤੇ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਭੁੰਨੀ ਅਭਯਾ ਨਾਲ ਖੱਟੀ ਤੇ ਲੂਣਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣ ਨਾਲ ਅਰਸ਼ ਤੇ ਕਬਜ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਿਲ ਦਾ ਰਸ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣ ਨਾਲ ਅਰਸ਼ ਤੇ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜ ਕੋਲ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਿੱਖੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰੜ ਖਾਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸ਼ੁੰਠੀ ਤੇ ਗੁੜ ਜਾਂ ਸੈਂਧਵ ਲੂਣ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਪਾਚਕ ਅੱਗ ਹਰ ਵੇਲੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਆਹਾਰ, ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਿਹਤਮੰਦ ਤੇ ਰੋਗ-ਮੁਕਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।