ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵਿਭਿੰਨ ਫਲਾਂ, ਮਸਾਲਿਆਂ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪਾਨੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾਦਾਨਾ ਫਲ, ਮੋਚਾ, ਪਨਸਾ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਵਰਗੇ ਫਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀਰਜ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਿੱਠੇ, ਤੇਲਦਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗੂਰ, ਮਧੂਕਾ, ਖਜੂਰ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਹਵਾ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੱਕੀ ਮਾਗਧੀ ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਾਜ਼ਾ ਅਦਰਕ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੀ, ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੀ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲੀ ਵੀ ਕਫ਼ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਕੀਮ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਪਰ ਇਹ ਪੇਟ ਦੀ ਗੰਢ ਅਤੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੀੰਗ ਵੀ ਵਾਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜਵਾਇਨ, ਧਨੀਆ ਅਤੇ ਜੀਰਾ ਵਾਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨ। ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੌਵਰਚਲ ਨਮਕ ਕਬਜ਼ ਖਤਮ ਕਰਦਾ, ਤਪਸ਼ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦੰਗਾ ਵੀ ਤਪਸ਼ ਵਾਲਾ, ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਰੋਮਕਾ ਨਮਕ ਵਾਤੀ, ਮਿੱਠਾ, ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੌ ਦਾ ਖਾਰ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਖੂਨ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਗਲੇ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਡਾ ਤਪਸ਼ ਵਾਲਾ, ਉਤੇਜਕ, ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਲਕਾ, ਪਸੰਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਾਤੀ, ਸੁੱਕਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਝੀਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਾਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਸ਼ਮੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਪਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਂਦਾ, ਸੁੱਕਾ, ਕਫ਼ ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੂਏਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉਤੇਜਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਰਖਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਿੱਤ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਜੋ ਪਾਣੀ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਜ਼ੁਕਾਮ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਚਰਬੀ, ਵਾਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਬਲਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਠੰਡ ਅਤੇ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਵਾਤ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਤੇਲਦਾਰ, ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਹੈ। ਭੈਂਸ ਦਾ ਦੁੱਧ ਹੋਰ ਵੀ ਭਾਰੀ, ਤੇਲਦਾਰ ਅਤੇ ਪਚਨ ਅੱਗ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਖੂਨ ਵਾਲੀ ਦਸਤ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪੋਸ਼ਣਦਾਇਕ ਅਤੇ ਖੂਨ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਦਹੀਂ ਵਾਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਤੇ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਛਾਛ ਅਤੇ ਮਠਾ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਕੇ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਾਜ਼ਾ ਮੱਖਣ ਆਂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਬਾਵਾਸੀਰ ਅਤੇ ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਰਾਣਾ ਮੱਖਣ ਆਦਿ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਛਾਛ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਸੋਜ, ਬਾਵਾਸੀਰ, ਖੂਨ ਦੀ ਕਮੀ, ਦਸਤ ਅਤੇ ਪੇਟ ਦੀ ਗੰਢ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਘਿਉ ਤਾਕਤਵਰ, ਮਿੱਠਾ, ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਗਾਂ ਦਾ ਘਿਉ ਮਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਧ ਘਿਉ ਮਿਰਗੀ, ਵਿਸ਼, ਪਾਗਲਪਨ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੱਕਰੀ ਆਦਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਘਿਉ ਵੀ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੋਮੂਤਰ ਵਾਤ, ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ ਖੂਨ ਦੀ ਕਮੀ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੋਜ, ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਬਾਵਾਸੀਰ, ਸੋਜ, ਪੇਟ ਦੀ ਗੰਢ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਤ, ਕਫ਼ ਨਾਸ਼ਕ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਸੋਂ ਦੀਆਂ ਖੁੰਬੀਆਂ ਅਤੇ ਪੀਲਾਪਣ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ, ਕਫ਼, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਲਸੀ ਦਾ ਤੇਲ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ, ਪਿੱਤ, ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਰੰਡੀ ਦਾ ਤੇਲ ਕਫ਼ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਵਾਲ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਕੰਨ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਦ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵਾਤੀ ਹੈ। ਗੰਨੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਹਿੱਛਕ, ਦਮਾ, ਕੀੜੇ, ਉਲਟੀ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਤਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਸ ਖੂਨ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁੜ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੈ। ਸੁਰਾ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਦਾ ਲੂਣ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਰੀ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਤੇਲਦਾਰ, ਮਿੱਠੀ, ਖੂਨ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਜਗਰੀ ਵਾਤ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ, ਸੁੱਕੀ, ਵਾਤ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ, ਪਰ ਕਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਜਗਰੀ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਖੂਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘਿਉ ਮਿਲੀ ਚੀਨੀ ਖੂਨ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮਧਯਮ ਉਮਰ ਦੀ ਚੀਨੀ ਖਟਾਸ ਕਰਕੇ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਿੱਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ, ਪਰ ਕਫ਼ ਅਤੇ ਵਾਤ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸਿਰਕੇ ਖੂਨ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੁੰਨੇ ਚਾਵਲ ਦੀ ਮਾਂਡ ਪਚਨ ਵਾਲੀ, ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਤਲੀ ਮਾਂਡ ਹਲਕੀ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮੂਤਰਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਸਤਕਰਾ, ਅਨਾਰ, ਪਿੱਪਲੀ, ਗੁੜ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀ ਪਤਲੀ ਮਾਂਡ ਖੰਘ, ਦਮਾ ਅਤੇ ਦਸਤ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਚਾਵਲ ਕਫ਼ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਰਾ ਵਾਤ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਏ, ਛਾਣੇ ਅਤੇ ਤੇਲਦਾਰ ਚਾਵਲ, ਜਿਹੜੇ ਗਰਮ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਹੋਣ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਣ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪਰ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਉਬਲਿਆ ਸੁਪ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਬਲੇ ਅਤੇ ਨਿਚੋੜੇ ਹੋਏ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਤੇਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਹਨ। ਅਨਾਰ ਅਤੇ ਆਂਵਲੇ ਦਾ ਸੁਪ ਪਚਨ ਅੱਗ ਭੜਕਾਉਂਦਾ, ਵਾਤ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸੁਪ ਕਫ਼, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਖੰਘ ਅਤੇ ਨੱਕ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੌ, ਬੇਰੀ ਅਤੇ ਕੁਲਥੀ ਦਾ ਸੁਪ ਗਲੇ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਮੂੰਗ ਅਤੇ ਆਂਵਲੇ ਦਾ ਸੁਪ ਬੰਨਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਫ਼, ਪਿੱਤ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਦਹੀਂ ਤੇ ਗੁੜ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਾਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਕਟਵਾ ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਵਾਤੀ ਹਨ। ਘਿਉ ਭਰੀ ਸ਼ਸ਼ਕੁਲੀ ਪਚਨ ਅੱਗ ਭੜਕਾਉਂਦੀ, ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਮਾਸ-ਆਧਾਰਿਤ ਭੋਜਨ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭੁੰਨੇ ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀਆਂ ਹਨ, ਤੇਲ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਕੀਆਂ ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਮਾਂਡ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਠੰਡੀ ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਥਕਾਵਟ, ਤਿਸ਼ਨ ਆਦਿ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਨੀ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਰ ਦੀ ਟੋਣੀ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਗੁੰਮ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਰੰਗਤ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਸੁਗੰਧ, ਛੂਹ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਘਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਧੀਆ ਹਕੀਮ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਕੰਬਣਾ, ਉਬਾਸੀ ਆਉਣਾ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਤਾਪ (ਬੁਖਾਰ) ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਤਾਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਸਤ, ਪਰਪਟਕ, ਉਸ਼ੀਰ, ਚੰਦਨ, ਉਡੀਚ, ਅਤੇ ਨਾਗਰ ਨਾਲ ਉਬਾਲ ਕੇ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।" ਤਾਪੀ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਗਰ, ਦੇਵਦਾਰੁ, ਧਾਨਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਭੋਜਨ, ਪਾਨੀ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਤੇਲ, ਮਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸੋਖੇ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਬਣਾ ਸਕੇ।