ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲਾਭ ਅਤੇ ਹਾਨੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਤਿਰਛੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਦ, ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਿਆਰੇਆਂ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਲਗਾਵਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਟਖਣ, ਗੋਡਾ, ਮੱਥਾ, ਜਬੜਾ ਜਾਂ ਗਲ੍ਹ੍ਹਾ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਿਲ ਜਾਂ ਵਿੱਅੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਲਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗਵਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਅੰਦਰ ਧਸ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਜੀਭ ਕਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਨੱਕ ਵਿਗੜ ਜਾਵੇ, ਹੋਠ ਕਾਲੇ ਤੇ ਟਿੜ੍ਹੇ ਹੋਣ, ਮੂੰਹ ਵੀ ਕਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਉਮੀਦ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਅਨੁਪਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਾਲ ਚੌਲ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਸ਼ਨਾ ਬੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਂਦੇ। ਮਹਾਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ। ਕਲਮਾ ਚੌਲ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਠੰਢਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਸਫ਼ੈਦ ਸਸ਼ਟੀਕ ਚੌਲ ਵੀ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਆਮਾਕ ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਕਰਕਸ਼, ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਫ਼-ਪਿੱਤ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ, ਨਿਵਾਰਾ ਅਤੇ ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ। ਜੌ, ਜੇਕਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਠੰਢੇ ਹੋਣ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਕਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਠੰਢੇ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਹਨ। ਗੇਹੂੰ ਵਾਤ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਮੂੰਗ ਸੁਆਦ ਵਿੱਚ ਕਸੈਲਾ ਤੇ ਮਿੱਠਾ, ਹਲਕਾ, ਕਫ਼-ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਸ਼ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ, ਭਾਰੀ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਮਾਸ਼ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਕਫ਼-ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਾਤ ਰੋਗ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਲਥੀ ਸਾਹ ਫੁੱਲਣ, ਹਿੱਕ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕਫ਼, ਪੇਟ ਦੀ ਗੁੱਠੀ ਅਤੇ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਕੁਸ਼ਠਕ ਠੰਢਾ, ਬਾਂਧਣ ਵਾਲਾ, ਖੂਨ ਵਗਣ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਪਾਗਲਪਨ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਣ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵੀਰਜ, ਖੂਨ, ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਸੂਰ ਮਿੱਠੀ, ਠੰਢੀ, ਬਾਂਧਣ ਵਾਲੀ, ਕਫ਼-ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਇਆ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਗੀ ਕਫ਼-ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਤੇ ਵੀਰਜ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਤਸੀ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਿਧਾਰਥ ਕਫ਼-ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿਲ ਨਮਕੀਨ, ਮਿੱਠੇ, ਚਿਕਣੇ, ਤਾਕਤਵਰ, ਗਰਮ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਅਨਾਜ ਕਰਕਸ਼, ਠੰਢੇ, ਤੇ ਤਾਕਤ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਚਿਤਰਕ, ਐਂਗੁਡੀ, ਨਾਲਿਕਾ, ਪਿੱਪਲੀ, ਮਧੁਸ਼ਿਗਰੁ, ਚਵਿਆ, ਚਰਣ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਤਰਕਾਰੀ ਤੇ ਕਾਸ਼ਮਰਦਕਾ ਆਦੇ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਬਿਲਵ ਅਤੇ ਉਸ ਵਰਗੇ ਫਲ ਕਫ਼-ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦੇ, ਕੀੜੇ ਮਾਰਦੇ, ਹਲਕੇ ਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੀਂਹ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਹੇਠਾਂ ਇਹ ਵਾਤ-ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਮਿਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਰੰਡ, ਭੰਡੀ ਤੇ ਕਾਕਮਾਚੀ ਕੜਵੇ ਹਨ ਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਂਜਰੀ ਕਫ਼-ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ, ਤੇ ਸਰੋਂ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੌਸਮਸੁੰਭ ਤੇ ਰਾਜਿਕਾ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦੇ, ਨਾਡੀਚ ਕਫ਼-ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਖੀਰਾ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਦਮ ਪੱਤਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਸਤੁਕਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਹੁੰਦਾ, ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਉਤੇਜਕ ਹੈ। ਟੰਡੁਕੀ, ਵਿਪਹਾਰਾ, ਪਾਲਕ ਆਦਿ ਜੜੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਰੋਗ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਾ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਕਾ ਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵਾਤ-ਕਫ਼ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਦਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਤੇ ਪਕਾ ਕੇ ਗਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਕੋਟਕ, ਵਾਰਤਾਕ, ਪਦੋਲ ਤੇ ਕਾਰਵੈਲਕਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਸਮਾਂਡ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਬੁਖਾਰ, ਸਾਹ ਫੁੱਲਣ, ਖੰਘ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ ਤੇ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ੈ ਸਾਫ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਲਿੰਗ ਤੇ ਆਲਾਬੁਨੀ ਪਿੱਤ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਰਪੁਸ਼ ਤੇ ਉਰਵਾਰੁਕਾ ਵਾਤ-ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਦੇ, ਪਿੱਤ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਮਲ ਕਫ਼-ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਜੰਬੀਰਾ ਕਫ਼-ਵਾਤ ਘਟਾਉਂਦਾ, ਦਾਡੀਮਾ ਵਾਤ ਨਾਸਕ ਤੇ ਬਾਂਧਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਗਰੰਗਾ ਫਲ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਕੇਸਰ ਤੇ ਮਾਤੁਲੁੰਗ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੇ, ਕਫ਼-ਵਾਤ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਸ਼ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਚਿਕਣਾ, ਗਰਮ ਤੇ ਵਾਤ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਸਰਾਮਾਮਲਕਾ ਵਿਰਯ ਵਧਾਉਂਦੀ, ਮਿੱਠੀ, ਲਾਭਕਾਰੀ ਤੇ ਖੱਟਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਰੀਤਕੀ ਗੁਣਵਾਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ, ਤੇ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਤ੍ਰੰਸਨੀ ਕਫ਼-ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ, ਅਕਸ਼ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟਿੰਟੀਡੀ ਫਲ ਖੱਟਾ, ਵਾਤ-ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਤੇ ਬੇਦਕ ਹੈ। ਲਕੁਚਾ ਰੋਗ ਵਧਾਉਂਦਾ ਤੇ ਮਿੱਠਾ, ਬਕੁਲ ਕਫ਼-ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਬੀਜਪੂਰਕਾ ਪੇਟ ਦੀ ਗੁੱਠੀ, ਵਾਤ, ਕਫ਼, ਸਾਹ ਫੁੱਲਣ ਤੇ ਖੰਘ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਪਿੱਠਾ ਬਾਂਧਣ ਵਾਲਾ, ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਪੱਕਾ ਭਾਰੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨਾਸਕ ਹੈ। ਕੱਚਾ ਕਫ਼-ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਪੂਰਾ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਕਾ ਅੰਬ ਵਾਤ, ਮਾਸ, ਵੀਰਜ, ਰੰਗ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਮੁਨ ਵਾਤ-ਕਫ਼-ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਬਾਂਧਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਬਜ਼ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਟਿੰਡੂਕ ਕਫ਼-ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਬੈਰੀ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ, ਬਿਲਵ ਕਬਜ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਪ੍ਰਿਯਾਲਾ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾਦਨਾ ਫਲ, ਮੋਚਾ, ਪਨਸਾ ਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਵੀਰਜ ਤੇ ਮਾਸ ਵਧਾਉਂਦੇ, ਮਿੱਠੇ, ਚਿਕਣੇ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹਨ। ਅੰਗੂਰ, ਮਹੂਆ ਤੇ ਖਜੂਰ, ਕੇਸਰ, ਵਾਤ-ਖੂਨ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੱਕੀ ਮਾਗਧੀ ਮਿੱਠੀ, ਉੱਤਮ, ਸਾਹ ਫੁੱਲਣ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਾਜਾ ਅਦਰਕ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਤਾਕਤ ਦੇਂਦਾ, ਅੱਗ ਵਾਂਗੂ ਹਜ਼ਮਾ ਚਲਾਉਂਦਾ, ਕਫ਼-ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਤੇ ਪੀਪਲੀ ਵੀ ਕਫ਼-ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ, ਵੈਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਂਦੀ, ਪਰ ਪੇਟ ਦੀ ਗੁੱਠੀ ਤੇ ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੀੰਗ ਵਾਤ-ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜਵਾਇਨ, ਧਨੀਆ, ਜੀਰਾ ਵਾਤ-ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨ। ਸੈਂਧਾ ਨਮਕ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ, ਤਾਕਤਵਰ, ਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੌਵਰਚਲ ਨਮਕ ਕਬਜ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਗਰਮ ਹੈ, ਦਿਲ ਦਾ ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਦਾ। ਵਿਦੰਗ ਗਰਮ, ਦਰਦ ਘਟਾਉਂਦਾ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਰੋਮਕਾ ਨਮਕ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਮਿੱਠਾ, ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਜੌ ਦਾ ਸੁਧਾ ਅਲਕਲੀ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਖੂਨ ਦੀ ਕਮੀ, ਗਲੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਹਜ਼ਮਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਡਾ ਗਰਮ, ਉਤੇਜਕ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੈ; ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ, ਹਲਕਾ, ਮਨਪਸੰਦ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨਾਸਕ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਾਤੀ, ਸੁੱਕਾ, ਸੁੱਚਾ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਾਤ-ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਝੀਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਚਸ਼ਮੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਹਜ਼ਮਾ ਚਲਾਉਂਦਾ, ਸੁੱਕਾ, ਕਫ਼ ਨਾਸਕ ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੈ। ਕੂਏਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉਤੇਜਕ ਹੈ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਜਦਕਿ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਿੱਤ ਨਾਸਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਅਨਾਜ, ਦਾਲ, ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀ, ਨਮਕ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਉਚਿਤ ਚੋਣ ਕਰ ਸਕੇ।