ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨਮਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਜਾਂ ਗੰਢ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਪਖਾਨਾ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਪ ਨਾਲ ਸੇਕ ਕਰਨਾ ਤੇ ਲੂਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੇਟ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਖਟਾਸ ਆਵੇ ਜਾਂ ਕਫ਼, ਪਿੱਤ ਜਾਂ ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਿੰਗ, ਕਾਲਾ ਲੂਣ ਅਤੇ ਪੀਪਲ ਨੂੰ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹਜ਼ਮਾ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਖਾਣਾ ਸਰੀਰ ਲਈ ਅਣਕੁਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁੰਮ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਸ਼ਹਦ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਪਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਮੁਲੀ, ਦਹੀਂ ਜਾਂ ਮੱਛੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਬਿਲਵ, ਸੋਣਾ, ਗੰਭਾਰੀ, ਪਾਟਲਾ ਅਤੇ ਗਣਿਕਾਰਿਕਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਮੁਲ੍ਹ—ਅੱਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਲਪਰਨ, ਪ੍ਰਸ਼ਨਿਪਰਨ, ਦੋ ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਅਤੇ ਗੋਕਸ਼ੁਰ—ਇਹ ਪੰਜ ਛੋਟੇ ਮੁਲ੍ਹ—ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਮੂਲ ਜੜਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ بخار ਠੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਈ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਖੰਘ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਣਾ, ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਸੇਕ ਤੇ ਲੇਪ ਕਰਨਾ ਗੰਜੇਪਨ ਉੱਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਢਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਤੇਲ ਨਾਲੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇੰਨੇ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਵੇ। ਤੇਲ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਲੈ ਕੇ, ਤੇ ਪੇਸਟ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਬਸਤੀਆਂ ਤੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਦੇਣ ਲਈ ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਲਿਸ਼ ਲਈ ਕੁਝ ਰੁਖਾ, ਨਾਸਾ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨਰਮ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਥਿਤੀ ਠੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰੋਗ ਤੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵੈਦ, ਦੋਸਤ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਗਾਓ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਗਿੱਟਾ, ਘੁੱਟਣਾ, ਮੱਥਾ, ਜਬਾ ਜਾਂ ਗੱਲ੍ਹ ਹਿਲ ਜਾਂਵੇ ਜਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਡੁੱਬੀ ਹੋਵੇ, ਜੀਭ ਕਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਨੱਕ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਹੋਠ ਕਾਲੇ ਤੇ ਹਿਲੇ ਹੋਏ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਚੰਗਾ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਲਾਭ ਅਤੇ ਹਾਨੀ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਅਨੁਪਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਲਾਲ ਚੌਲ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਸ਼ਨਕੁਸ਼ ਹਨ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੰਦੇ। ਮਹਾਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਕਲਮਾ ਚੌਲ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਠੰਢੇ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਧ ਸਸ਼ਟੀਕ ਚੌਲ ਵੀ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਆਮਾਕ ਸੁਕਾਉਂਦੇ, ਰੁਖੇ, ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਿਅੰਗੁ, ਨਿਵਾਰਾ ਤੇ ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ। ਜੌ, ਜਿਹੜਾ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਠੰਢਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਕਤਵਰ, ਠੰਢਾ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੰਧੁਮ (ਗੇਹੂੰ) ਵਾਤ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਮੁੰਗ ਦਾਣਾ ਕਸੈਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਹਲਕਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਸ਼ ਦਾਣਾ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਪਿੱਤ ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਰਾਜਮਾਸ਼ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਪਰ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਘਟਾਉਂਦਾ ਤੇ ਵਾਤ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਲਥ ਦਮ ਘੁੱਟਣਾ, ਹਿੱਕ, ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ, ਕਫ਼, ਪੇਟ ਦੀ ਗੰਢ ਤੇ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਕੁਸ਼ਠਕਾ ਠੰਢਾ, ਬਾਂਧਕ ਤੇ ਪਿਤ ਰੋਗ, ਬੁਖਾਰ, ਪਾਗਲਪਨ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਣਾ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਤੇ ਵੀਰਜ, ਰਕਤ, ਕਫ਼, ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਸੂਰ ਮਿੱਠਾ, ਠੰਢਾ, ਬਾਂਧਕ ਤੇ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਾਇਆ ਹਰੇਕ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਕੀ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵੀਰਜ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤਸੀ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਧਾਰਥ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿਲ ਲੂਣੀਏ, ਮਿੱਠੇ, ਚਿਕਣੇ, ਤਾਕਤਵਰ, ਗਰਮ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਦਾਣੇ ਰੁਖੇ, ਠੰਢੇ ਤੇ ਤਾਕਤ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਿਤਰਕ, ਐਂਗੁਦੀ, ਨਾਲੀਕਾ, ਪੀਪਲ, ਮਧੁਸ਼ਿਗਰੁ, ਚਵਿਆ, ਚਰਨਾ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਤਰਕਾਰੀ ਤੇ ਕਾਸ਼ਮਰਦਕਾ ਆਦਿ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਬਿਲਵ ਤੇ ਹੋਰ ਫਲ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਘਟਾਉਂਦੇ, ਕੀੜੇ ਮਾਰਦੇ, ਹਲਕੇ ਤੇ ਪਚਨ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਧੀਆ ਮੀਂਹ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਜਾਂ ਧੁੱਪ ਹੇਠ ਇਹ ਵਾਤ ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਮਿਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਰੰਡ, ਭੋਂਪਲ ਤੇ ਕਾਕਮਾਚੀ ਕੜਵੇ ਹਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਂਗੇਰੀ ਕਫ਼ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਈ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੌਸਮਭ ਤੇ ਰਾਜਿਕਾ ਵਾਤ ਪਿੱਤ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਡੀਚ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੀਰਾ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ ਪੱਤਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਸਤੁਕਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਹੁੰਦਾ, ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਤੇ ਪਚਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੰਡੁਕੀ, ਵਿਪਹਰਾ, ਪਾਲੰਕਿਆ ਤੇ ਹੋਰ ਜੜੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਰੋਗ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਕਾ ਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਦਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਕਾ ਕੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਤੇ ਗਲੇ ਨੂੰ ਠੰਡਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਕੋਟਕ, ਵਾਰਤਾਕਾ, ਪਦੋਲ ਤੇ ਕਾਰਵੇਲਕਾ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਕੁਸ਼ਮਾਂਡ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਬੁਖਾਰ, ਦਮ, ਖੰਘ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਪੂਰਨ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਮੂਤਰਾਸ਼ੇ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਲਿੰਗ ਤੇ ਆਲਬੁਨੀ ਪਿੱਤ ਨਾਸ਼ਕ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਰਪੁਸ਼ ਤੇ ਉਰਵਾਰੁਕਾ ਵਾਤ ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਤੇ ਪਿੱਤ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਮਲਾ ਕਫ਼ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਜੰਬੀਰਾ ਕਫ਼ ਵਾਤ ਘਟਾਉਂਦਾ, ਦਾਡੀਮਾ ਵਾਤ ਨਾਸ਼ਕ ਤੇ ਬਾਂਧਕ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਗਰੰਗ ਫਲ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੇਸਰ ਤੇ ਮਾਤੁਲੁੰਗ ਪਚਨ ਵਧਾਉਂਦੇ ਤੇ ਕਫ਼ ਵਾਤ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਸ਼ ਵਾਤ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਚਿਕਣਾ, ਗਰਮ ਤੇ ਵਾਤ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਮਾਮਲਕਾ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਮਿੱਠਾ, ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਖਟਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰੀਤਕੀ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ, ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਤ੍ਰੰਸਨੀ ਕਫ਼ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਕਸ਼ਾ ਵੀ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਟਿੰਟੀਡੀ ਫਲ ਖਟਾ, ਵਾਤ ਕਫ਼ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਟਭ (ਜਲਦੀ ਪਖਾਨਾ ਲਿਆਉਂਦਾ) ਹੈ। ਲਕੂਚਾ ਰੋਗ ਵਧਾਉਂਦਾ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਕੁਲ ਕਫ਼ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ; ਬੀਜਪੂਰਕਾ ਪੇਟ ਦੀ ਸੁਜਨ, ਵਾਤ, ਕਫ਼, ਦਮ ਤੇ ਖੰਘ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਪਿੱਠਾ ਬਾਂਧਕ, ਰੋਗ ਨਾਸ਼ਕ, ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਭਾਰੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨਾਸ਼ਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕੱਚਾ ਕਫ਼ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਣ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਕਾ ਆਮ ਵਾਤ, ਮਾਸ, ਵੀਰਜ, ਰੰਗ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਮੁਨ ਵਾਤ, ਕਫ਼, ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਬਾਂਧਕ ਤੇ ਕਬਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟਿੰਡੂਕਾ ਕਫ਼ ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬਦਾਰਾ ਵਾਤ ਪਿੱਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬਿਲਵ ਬਾਂਧਕ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਿਆਲਾ ਵਾਤ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ, ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੁਖਮਈ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕੇ ਤੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਜੀ ਸਕੇ।