ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਯੁਰਵੈਦ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰ ਲਈ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਦਾਰਥ, ਰਸ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਪਾਚਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਦਾਰਥ ਰਸ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਵਿਚ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਗੁਣ ਜਾਂ ਪੋਟੈਂਸੀ ਠੰਡੀ, ਗਰਮ ਜਾਂ ਨਮਕੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਸ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿੱਖਾ ਰਸ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਪਚਾਰ ਦੇ ਚਾਰ ਅੰਗ ਹਨ: ਵੈਦ, ਦਵਾਈ, ਰੋਗੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ। ਜੇਹੜਾ ਵੀ ਇਕ ਅੰਗ ਉਲਟ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਪਚਾਰ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵੈਦ ਨੂੰ ਖੇਤਰ, ਮੌਸਮ, ਉਮਰ, ਪਾਚਕ ਅੱਗ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਦਵਾਈ, ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹੋਣ, 'ਸਾਂਝਾ' ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਸੋਲ੍ਹ ਵਰੇ ਤੱਕ, ਮੱਧ ਉਮਰ ਸੱਤ ਵਰੇ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁਢਾਪਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਮਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਲਾਜਾਂ ਵਿਚ ਅਲਕਲੀ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਸਰਜਰੀ ਵਰਤਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਰੋਗੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ; ਮੋਟਾ ਹੋਵੇ, ਘਟਾਉਣ; ਮੱਧਮ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਰੱਖ-ਰਖਾਵ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ। ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਪੱਕੇ, ਵਿਅਾਮ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਡੋਲ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਉਲਟ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰੇ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤ ਲਈ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਸਮਤਾ' ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਰਭਵਤੀ ਮਹਿਲਾ ਜੇ ਕਫ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਕਫੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਾਤ ਜਾਂ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪੋਸ਼ਣ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੱਚੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਤਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਘੱਟ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਡੋਲ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਵਾਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਲਦੀ ਸਫੈਦ ਵਾਲਾ, ਚਿੱਟਾ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਤੁਰੰਤ ਗੁੱਸਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਤੇਜ਼ ਦਿਮਾਗ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਪਿੱਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ, ਆਵਾਜ਼ ਨਰਮ, ਵਾਲ ਪਤਲੇ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਕਫੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਇੱਕ ਦੋਸ਼ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਚਕ ਅੱਗ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤਿੱਖੀ, ਅਣਿਯਮਤ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ, ਜੋ ਕਿ ਕਫ, ਪਿੱਤ, ਵਾਤ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੁਲਿਤ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖੋ; ਅਣਿਯਮਤ ਵਿਚ ਵਾਤ ਦਬਾਉ; ਤਿੱਖੀ ਵਿਚ ਪਿੱਤ ਘਟਾਉ; ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿਚ ਕਫ ਦੀ ਸ਼ੁਧੀ ਕਰੋ। ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਜੀਰਨ (ਅਣਪਚਾ) ਹੈ, ਜੋ ਪਾਚਕ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ ਭਾਰੀਪਣ, ਖੱਟਾਪਣ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ, ਅਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜੀਰਨ ਤੋਂ ਹੈਜਾ, ਦਿਲ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਆਦਿ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੋਮਟਿੰਗ ਵਚਾ, ਨਮਕ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੱਟਾਪਣ ਤੋਂ ਵੀਰਯ ਨਸ਼ਟ, ਚੱਕਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਪਿਆਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨਿਵਾਰਨ ਉਪਚਾਰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟਣ, ਸਿਰ ਦਾ ਭਾਰੀ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਰੋਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਿਨ ਵਿਚ ਸੌਣ ਤੋਂ ਬਚੋ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰੋ। ਪੇਟ ਦਰਦ ਅਤੇ ਗਠਾਣ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਅਤੇ ਪਖਾਣਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਕਾਈ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਫ, ਪਿੱਤ ਜਾਂ ਵਾਤ ਤੋਂ ਆਏ ਭਾਰੀਪਣ, ਖੱਟਾਪਣ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਵਿਚ ਪੇਟ 'ਤੇ ਹਿੰਗ, ਕਾਲਾ ਨਮਕ ਅਤੇ ਪੀਪਲ ਲਗਾਓ। ਦਿਨ ਵਿਚ ਸੌਣਾ ਸਾਰੇ ਅਜੀਰਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਪਚਿਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਬਹੁਤ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਪਾਚਕ ਹਨ; ਪਰ ਦੁਧ, ਮੂਲੀ, ਦਹੀਂ ਜਾਂ ਮੱਛੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਕਸਰ ਨਹੀਂ ਰਸਦੇ। ਬਿਲਵਾ, ਸੋਣਾ, ਗੰਭਾਰੀ, ਪਾਟਲਾ ਅਤੇ ਗਣਿਕਾਰਿਕਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਮੂਲ ਪਾਚਕ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਫ, ਵਾਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਪਰਨ, ਪ੍ਰਸ਼ਨਿਪਰਨ, ਦੋ ਬ੍ਰਹਤੀ, ਅਤੇ ਗੋਕਸ਼ੁਰ—ਇਹ ਪੰਜ ਛੋਟੇ ਮੂਲ ਵਾਤ ਪਿੱਤ ਨਿਵਾਰਨ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਦਸ਼ੂਲ ਬੁਖਾਰ, ਖੰਘ, ਸਾਸ, ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੀ ਦਰਦ ਵਿਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿਕਾਈ ਅਤੇ ਮਲਹਮ ਲਗਾ ਕੇ ਗੰਜਾਪਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕਢਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ, ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਵੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਲਗਾਓ। ਤੇਲ ਅਤੇ ਦੁਧ ਬਰਾਬਰ, ਪੀਸਾ ਹੋਇਆ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਤੇਲ ਦਾ, ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਕਾਓ; ਬਾਸਤੇ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਲੈਣ ਲਈ ਸਮ, ਮਲਿਸ਼ ਲਈ ਖਰਬ, ਨਸਿਕਾ ਲਈ ਨਰਮ, ਅਤੇ ਉਪਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰੋ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਠੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਲਈ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਮੌਤ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੈਦ, ਦੋਸਤ, ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਪਿਆਰੇ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੱਗਾਵ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਟੇਕ, ਗੋਡਾ, ਮੱਥਾ, ਜਬਾ ਜਾਂ ਗੱਲ ਉਲਟ ਜਾਂ ਹਿਲ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਡੁੰਘੀ ਹੋਵੇ, ਜੀਭ ਕਾਲੀ, ਨੱਕ ਵਿਅੰਗ, ਹੋਠ ਕਾਲੇ ਤੇ ਹਿਲੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਸ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਅਨੁਪਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਲਾਲ ਚੌਲ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਿਆਸ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਨਹੀਂ ਵਧਣ ਦਿੰਦੇ। ਮਹਾਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੈ; ਕਲਮਾ ਚੌਲ ਕਫ ਪਿੱਤ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਠੰਢਾ, ਭਾਰੀ ਹੈ; ਸਫੈਦ ਸਸ਼ਟਿਕਾ ਚੌਲ ਵੀ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਆਮਾਕਾ ਸੁੱਕਾ, ਖਰਬ, ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਕਫ ਪਿੱਤ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਨਿਵਾਰਾ, ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ। ਜੌ, ਜਦੋਂ ਅਕਸਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ, ਕਫ ਪਿੱਤ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਠੰਢਾ, ਭਾਰੀ, ਮਿੱਠਾ; ਗਹੂੰ ਵਾਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਦਗਾ ਕਸੇਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਹਲਕਾ, ਕਫ ਪਿੱਤ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਮਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਭਾਰੀ, ਪਿੱਤ ਕਫ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਰਾਜਮਾਸ਼ਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਫ ਪਿੱਤ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਵਾਤ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਲਥਾ ਸਾਸ, ਹcup, ਦਿਲ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ, ਕਫ, ਪੇਟ ਦੀ ਗਠਾਣ, ਵਾਤ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਕੁਸ਼ਠਕਾ ਠੰਢਾ, ਬਾਂਧਣ ਵਾਲਾ, ਖੂਨ ਦੇ ਰੋਗ, ਬੁਖਾਰ, ਪਾਗਲਪਣ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚਣ ਵਾਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਵੀਰਯ, ਖੂਨ, ਕਫ, ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਯੁਰਵੈਦ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਯਮ, ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਉਮਰ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਸਕੇ।