ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼—ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ—ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਫ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਘਾਟ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੁਜਣ ਅਤੇ ਚਿਕਣਾਪਣ ਕਾਰਨ ਭਾਰ, ਖੁਜਲੀ, ਥਕਾਵਟ, ਅਤੇ ਆਲਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਦੋ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਨਿਪਾਤਿਕ ਰੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੋਸ਼, ਧਾਤੂ ਅਤੇ ਮਲਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸਿਹਤ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂ ਜਾਂ ਘਟ ਜਾਂ, ਤਦ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਰਬੀ, ਲਹੂ, ਮਾਸ, ਮੱਜਾ, ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਵੀਰਯ ਧਾਤੂ ਹਨ; ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ—ਇਹ ਦੋਸ਼ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਲ, ਮੂਤ੍ਰ ਆਦਿ ਮਲ ਹਨ। ਵਾਤ ਠੰਢਾ, ਹਲਕਾ, ਸੂਖਮ, ਆਵਾਜ਼ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਖੱਟਾ, ਤਿੱਖਾ, ਗਰਮ ਅਤੇ ਬਦਬੂਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਕਫ ਮਿੱਠਾ, ਨਮਕੀਨ, ਚਿਕਣਾ, ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਚਿਕਚਿਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਆਂਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਫ ਪੇਟ, ਗਲੇ ਜਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਤਿੱਖਾ, ਕਰਵਾਂ ਅਤੇ ਕੱਸੈ ਰਸ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮਿੱਠਾ, ਗਰਮ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਕਫ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਰਸ ਉਲਟੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤਿਕਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੋਗੀ ਲਈ ਇਹ ਉਪਸ਼ਮ, ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਲਈ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਰਸਧਾਤੂ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੱਟਾ ਮਨ ਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰਵਾਂ ਰਸ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਤਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੱਸੈ ਰਸ ਪਿੱਤ ਘਟਾਉਂਦਾ, ਖੁਰਚਦਾ, ਸੰਕੁਚਿਤ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਰਸ, ਵੀਰਯ (ਤਾਸੀਰ), ਅਤੇ ਵਪਾਕ (ਜਠਰਾਗਨੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ) ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਵੀਰਯ ਜਾਂ ਤਾਂ ਠੰਢਾ, ਗਰਮ ਜਾਂ ਨਮਕੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਸਾਂ ਦਾ ਵਪਾਕ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੱਖਾ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੇ ਚਾਰ ਅੰਗ ਹਨ—ਵੈਦ, ਦਵਾਈ, ਰੋਗੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ। ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਲਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਖੇਤਰ, ਰੁੱਤ, ਉਮਰ, ਜਠਰਾਗਨੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਦਵਾਈ, ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਬਲ ਅਤੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੋ ਖੇਤਰ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਸੋਲਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਮੱਧ ਉਮਰ ਸੱਤਰ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਓਹਲੇ ਉਮਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਫ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਵਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਇਸੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਲਕਲੀ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਸਰਜਰੀ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਰੋਗੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ; ਜੋ ਮੋਟੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਮਧਯਮ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹਨ। ਬਲ ਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ, ਵਿਅਯਾਮ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਪਛਾਣੋ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਡੋਲ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਉਲਟ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਗਰਭਵਤੀ ਮਹਿਲਾ ਜੇ ਕਫ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਬੱਚਾ ਕਫ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਤ ਜਾਂ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਉਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਤਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਘੱਟ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ 'ਚ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਵਾਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਲਦੀ ਸਫੈਦ ਵਾਲਾ, ਗੋਰਾ, ਜਲਦੀ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ, ਤੇਜ਼ ਅਕਲ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ 'ਚ ਚਮਕ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਪਿੱਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸਥਿਰ, ਆਵਾਜ਼ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸਾਫ, ਵਾਲ ਚਿਕਣ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ 'ਚ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਕਫ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇੱਕ ਦੋਸ਼ ਵਧੇਰੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਠਰਾਗਨੀ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤਿੱਖੀ, ਅਸਥਿਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ, ਜੋ ਕਿ ਕਫ, ਪਿੱਤ, ਵਾਤ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੁਲਿਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰੱਖਿਆ; ਅਸਥਿਰ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ; ਤਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ; ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿੱਚ ਕਫ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਜੀਰਨ (ਭੋਜਨ ਨ ਪਚਣਾ) ਹੈ, ਜੋ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ ਭਾਰ, ਖਟਾਸ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ, ਅਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜੀਰਨ ਤੋਂ ਹਾਜਮਾ ਬਿਗੜਦਾ, ਹਾਰਟ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਐਸੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਕਾ, ਨਮਕ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉਲਟੀ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖਟਾਸ ਤੋਂ ਵੀਰਯ ਨਾਸ਼, ਚੱਕਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਤਿਸ਼ਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਵਰਤਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ, ਸਿਰ ਦੇ ਭਾਰ ਅਤੇ ਗਲਤ ਖੁਰਾਕ ਨਾਲ ਹੋਏ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਸੌਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੇਟ ਦਰਦ ਜਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੰਢ, ਜਿੱਥੇ ਪਖਾਨਾ ਤੇ ਮੂਤ੍ਰ ਰੁਕ ਜਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੇਕ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਕਫ, ਪਿੱਤ ਜਾਂ ਵਾਤ ਨਾਲ ਹੋਈ ਭਾਰ, ਖਟਾਸ ਜਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੇਟ ਤੇ ਹੀੰਗ, ਕਾਲਾ ਨਮਕ ਤੇ ਪੀਪਲ ਲਗਾਉਣ। ਦਿਨ ਵਿਚ ਸੌਣਾ ਸਾਰੇ ਅਜੀਰਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਚੰਗਾ ਭੋਜਨ ਬਹੁਤ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤਿਆਗੋ। ਭੋਜਨ ਮਗਰੋਂ ਗੁੰਮ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਹਾਜਮੇ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਪਰ ਦੂਧ ਮੁੱਲੀ, ਦਹੀਂ ਜਾਂ ਮੱਛੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਬਿਲਵ, ਸੋਣਾ, ਗੰਭਾਰੀ, ਪਾਟਲਾ ਅਤੇ ਗਣਿਕਾਰਿਕਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਰੂਟ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਦੇ ਤੇ ਕਫ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਪਰਣ, ਪૃਸ਼ਣੀਪਰਣ, ਦੋ ਬ੍ਰਹਤੀ ਅਤੇ ਗੋਕਸ਼ੁਰ—ਇਹ ਪੰਜ ਲਘੂ ਰੂਟ ਵਾਤ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਸ਼ਮੂਲ ਜਵਰ, ਖੰਘ, ਸਾਸ, ਆਲਸ ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਸੇਕ ਅਤੇ ਲੇਪ ਕਰਕੇ ਗੰਜਪਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਢਾ ਪਾਣੀ ਚੌਗੁਣਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਚੌਗੁਣਾ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੇਲ ਅਤੇ ਦੂਧ ਬਰਾਬਰ, ਅਤੇ ਚੂਰਨ ਤੇਲ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਨਿਯਮਤ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਪਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਸਤਿ ਅਤੇ ਮੁਖ ਸੇਵਨ ਲਈ ਸਮਾਨ ਮਾਤਰਾ, ਮਲਿਸ਼ ਲਈ ਰੁੱਖਾ, ਨਾਸਾ ਲਈ ਕੋਮਲ, ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ 'ਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਲਈ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।