ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੀ ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਅਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਸੈਲਾ, ਤਿੱਖਾ, ਕਰਵਾ, ਖੱਟਾ, ਸੁੱਕਾ ਜਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ, ਵਿਅਭਿਚਾਰ, ਵਧੇਰੇ ਕਸਰਤ, ਡਰ, ਦੁੱਖ, ਜਾਂ ਨੀਂਦ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ‘ਚ ਗੱਲ ਕਰਨਾ, ਵਧੇਰੇ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣਾ, ਸਖ਼ਤ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਥਕਾਵਟ ਵੀ ਵਾਤ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਂਧੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਭੋਜਨ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਦਿਨ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਗਰਮ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ, ਖਾਰਾ, ਤਿੱਖਾ ਜਾਂ ਹਜ਼ਮ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਗਰਮੀ, ਅੱਗ, ਚਿੰਤਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਦਾ ਵਾਧਾ ਅਕਸਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਪਿਹਰ ਵੇਲੇ, ਬਦਲੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਗਰਮੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ, ਤੇਲਦਾਰ, ਭਾਰੀ, ਜਾਂ ਠੰਢਾ ਭੋਜਨ ਵਧੇਰੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਚੌਲ, ਲਿਸਲਿਸਾ ਭੋਜਨ, ਮੱਛੀ ਜਾਂ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਸਰਤ ਦੀ ਘਾਟ, ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀ ਨੀਂਦ, ਬਿਸਤਰੇ ਜਾਂ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀਟ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਫ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਪਣ, ਸੁੱਕੜ, ਰੁਕਾਵਟ, ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ, ਲੋਮ ਖੜੇ ਹੋਣਾ, ਅਕੜ, ਅਤੇ ਸੁੱਕਾਪਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਗ ਵੱਖਰੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵਾਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਵਧਣ ‘ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਗਰਮੀ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਗਿਲਾਪਣ, ਲਾਲੀ, ਥਕਾਵਟ, ਕਰਵਾਪਣ, ਖੱਟਾਪਣ, ਮਾੜੀ ਬੂ, ਪਸੀਨਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਵਧੀਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਤ ਵਧਣ ਨਾਲ ਪੀਲਾਪਣ, ਹਰਾ ਹੋਣਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਤੇ ਚਮੜੀ ਤੇ ਤੇਲਾਪਣ, ਮਿੱਠਾਪਣ, ਹੌਲੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਹੋਣਾ ਵੀ ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਕਫ਼ ਵਧਣ ‘ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸੁਥਿਰਤਾ, ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਘਾਟ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਤੇਲਾਪਣ ਨਾਲ ਭਾਰੀਪਣ, ਖੁਜਲੀ, ਉਂਘ ਅਤੇ ਆਲੱਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੋ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੀ ਬੀਮਾਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੋ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਿਪਾਤਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ਾਂ (ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼), ਧਾਤੂਆਂ (ਚਰਬੀ, ਖੂਨ, ਮਾਸ, ਮੱਜਾ, ਹੱਡੀ, ਵੀਰਜ), ਅਤੇ ਮਲਾਂ (ਮਲ, ਮੂਤਰ ਆਦਿ) ਦਾ ਆਧਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਿਹਤ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਧਾ ਜਾਂ ਘਾਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰੋਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਤ ਠੰਢਾ, ਹਲਕਾ, ਸੁਕਸ਼ਮ, ਅਵਾਜ਼ ਗੁਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਖੱਟਾ, ਤਿੱਖਾ, ਗਰਮ, ਤੇ ਮਾੜੀ ਬੂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਫ਼ ਮਿੱਠਾ, ਨਮਕੀਨ, ਤੇਲਦਾਰ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਲਿਸਲਿਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਗੁਦਾ ਤੇ ਕੂਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਿੱਤ ਦਾ ਲਾਰ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕਫ਼ ਦਾ ਪੇਟ ਜਾਂ ਗਲੇ ਤੇ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਗਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿੱਖਾ, ਕਰਵਾ, ਕਸੈਲਾ ਰਸ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਠਾ, ਗਰਮ, ਨਮਕੀਨ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਲਟ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਇਲਾਜ, ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦਾਂ ਲਈ ਭਲਾਈ। ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੱਟਾ ਰਸ ਮਨ ਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਹਜ਼ਮਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਵਾ ਰਸ ਹਜ਼ਮਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਸੈਲਾ ਰਸ ਪਿੱਤ ਘਟਾਉਂਦਾ, ਰਗੜਦਾ, ਸੁੱਕੜਦਾ ਤੇ ਜਜ਼ਬ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਸ ਦਾ ਰਸ, ਵੀਰਿਆ (ਤਾਕਤ), ਤੇ ਵਿਪਾਕ (ਭੋਜਨ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੀਰਿਆ ਠੰਢਾ, ਗਰਮ ਜਾਂ ਲੂਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਪਾਕ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਤਿੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਇਲਾਜ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ: ਵੈਦ, ਦਵਾਈ, ਰੋਗੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ। ਜੇ ਕੋਈ ਵੀ ਉਲਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਖੇਤਰ, ਰੁੱਤ, ਉਮਰ, ਹਜ਼ਮਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਦਵਾਈ, ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਖੇਤਰ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਸੋਲ੍ਹ ਸਾਲ ਤੱਕ, ਮੱਧ ਉਮਰ ਸੱਤਰ ਤੱਕ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁੱਢਾਪਾ ਹੈ। ਕਫ਼, ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਢੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਾਰ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁਬਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੋਸ਼ਣ-ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ; ਜੋ ਮੋਟੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਤੇ ਜੋ ਮੱਧਮ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਢੀਠਤਾ, ਕਸਰਤ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਜਾਣੋ। ਜੋ ਅਡੋਲ, ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹਿੰਮਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਾਕਤਵਾਨ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਉਲਟ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਗਰਭਵਤੀ ਮਹਿਲਾ ਜੇ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਫ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਜਾਂ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤੱਤ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਭੋਜਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਵੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਬਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਘੱਟ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਫਿਰਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਲਦੀ ਸਫੈਦ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ, ਚਿੱਟਾ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ, ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਤੁਰੰਤ ਗੁੱਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇਜ ਅਕਲ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੱਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਥਿਰ, ਬੋਲ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸਾਫ਼, ਵਾਲ ਚਿੱਕਣ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਫ਼ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ; ਪਰ ਜੇ ਇੱਕ ਤੱਤ ਵਧੇਰੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਜ਼ਮੇ ਦੀ ਅੱਗ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤਿੱਖੀ, ਅਣਿਯਮਿਤ, ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ, ਜੋ ਕਫ਼, ਪਿੱਤ, ਵਾਤ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੁਲਿਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਅਣਿਯਮਿਤ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ, ਤਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਪਿੱਤ ਦਾ ਇਲਾਜ, ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿੱਚ ਕਫ਼ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਜੀਰਨ (ਭੋਜਨ ਨਾ ਪਚਣਾ) ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਮੇ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਭਾਰੀਪਣ, ਖੱਟਾਪਣ, ਰੁਕਾਵਟ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜੀਰਨ ਤੋਂ ਹੈਜ਼ਾ, ਦਿਲ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਆਦਿ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਚ, ਲੂਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉਲਟੀ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖੱਟਾਪਣ ਤੋਂ ਵੀਰਜ ਨਾਸ, ਚੱਕਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟਣ, ਸਿਰ ਦਾ ਭਾਰੀ ਹੋਣਾ, ਜਾਂ ਗਲਤ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਅਤੇ ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਦੇ ਕੇ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।