ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਜੀ, ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ, ਜਦੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਠੀਕ ਇਲਾਜ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹੋਣ, ਉਹ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਉਦਾਨ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਹਵਾ (ਵਾਤ) ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਛਾਣਣ ਵਿਚ ਆਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਆਵੇ, ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਵੀ ਨਾਲ ਲੱਗ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫੋੜੇ, ਤਿਲੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ, ਪੇਟ ਦੇ ਗੰਢ ਅਤੇ ਅੱਗ-ਸਬੰਧੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਮੈਂ, ਆਤਰੇਯ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਲਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਗ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਪੀਪਲ ਨਾਲ ਜਾਂ ਇਕੱਲਾ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਸ਼atavari, ਗੁਡੂਚੀ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਵਿਡੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ। ਸ਼atavari, ਗੁਡੂਚੀ, ਅੱਗ, ਸੁੰਠ, ਮੂਸਲਿਕਾ, ਬਲਾ, ਪੁਨਰਨਵਾ, ਬ੍ਰਹਤੀ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਅਤੇ ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤੇ—ਇਹ ਸਭ ਉਪਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਆਂਵਲਾ, ਵਾਸਕ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ, ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਲੈਣ ਨਾਲ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੂਰਨ, ਲੱਡੂ, ਵਟੀ, ਘਿਉ, ਤੇਲ ਜਾਂ ਕਾਢਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਰਾ ਇੱਕ ਪਲ, ਅੱਧਾ ਪਲ, ਇੱਕ ਕਰਸ਼ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਕਰਸ਼ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ 168ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਵਿਭਾਗ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—"ਹੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਪੂਰਨ ਉਪਚਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।" ਕਈ ਵਾਰ, ਕਸੈਲਾ, ਤਿੱਖਾ, ਕਰਵਾਂ, ਖੱਟਾ, ਸੁੱਕਾ ਆਦਿ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਚਿੰਤਾ, ਵਿਅਭਿਚਾਰ, ਵਿਆਯਾਮ, ਡਰ, ਦੁੱਖ, ਅਥਵਾ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਹਵਾ (ਵਾਤ) ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਬੋਲਣ, ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ, ਥਕਾਵਟ ਵਾਲਾ ਕੰਮ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਤੂਫਾਨ ਸਮੇਂ, ਪਚਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਾਂ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵੀ ਵਾਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਗਰਮ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ, ਖਾਰਾ, ਤਿੱਖਾ, ਜਾਂ ਅਪਚ, ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ, ਅੱਗ, ਦੁਖ, ਸ਼ਰਾਬ, ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਵਧੇ, ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਪਹਿਰ ਸਮੇਂ, ਬਦਲੀ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ, ਚਿਕਣ, ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਠੰਢਾ ਖਾਣਾ, ਨਵਾਂ ਚੌਲ, ਚਿਕਣ ਖਾਣਾ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਵਿਆਯਾਮ ਨਾ ਕਰਨ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੋਣ, ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਿਛੌਣ ਤੇ ਬੈਠਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਫ਼ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖੁਰਦਰਾਪਨ, ਸਿਕੁੜ, ਰੁਕਾਵਟ, ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ, ਲੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਸਖ਼ਤੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾਪਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਰੰਗ ਮਲਿਨ ਹੋਣਾ, ਅੰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਧ ਜਾਣਾ, ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਰੋਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਵਧਣ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਗਰਮੀ, ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਭਿੱਜਣਾ, ਲਾਲੀ, ਥਕਾਵਟ, ਕਰਵਾਪਨ, ਖੱਟਾਪਨ, ਬਦਬੂ, ਪਸੀਨਾ, ਮੋਸ਼, ਬਹੁਤ ਪਿਆਸ, ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੀਲਾਪਨ, ਹਰਾ ਰੰਗ ਆਉਣਾ ਆਦਿ ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ। ਕਫ਼ ਵਧਣ ਤੇ ਸਰੀਰ ਚਿਕਣ, ਮਿੱਠਾ, ਹੌਲੀ, ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿਕਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਟ, ਗਲੇ ਜਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਸ—ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ ਹਨ। ਕਫ਼ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ, ਗਰਮ, ਨਮਕੀਨ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਅਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ ਤੇ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੱਟਾ ਮਨ ਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਚਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਵਾਂ ਪਚਨ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਪਿਆਸ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸੁੱਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਸੈਲਾ ਪਿੱਤ ਘਟਾਉਂਦਾ, ਖੁਰਚਦਾ, ਸਿਕੋੜਦਾ, ਸਮੇਟਦਾ ਤੇ ਸੁੱਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਵ, ਰਸ, ਵੀਰਯ ਅਤੇ ਵਿਪਾਕ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੀਰਯ (ਗੁਣ) ਠੰਢਾ, ਗਰਮ ਜਾਂ ਲੂਣਦਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਸ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖਾਪਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੇ ਚਾਰ ਅੰਗ ਹਨ—ਵੈਦ, ਦਵਾਈ, ਰੋਗੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ। ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਖੇਤਰ, ਰੁੱਤ, ਉਮਰ, ਅੱਗ (ਪਚਨ-ਸ਼ਕਤੀ), ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਦਵਾਈ, ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼੍ਰਤ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਮ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਸੋਲ੍ਹ ਸਾਲ ਤੱਕ, ਮੱਧ ਉਮਰ ਸੱਤਰ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁੱਢਾਪਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਫ਼, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਹਵਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਢੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੌਈ ਖਾਰ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਰੋਗੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ; ਮੋਟੇ ਲਈ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ; ਅਤੇ ਮਧਯਮ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਕਸਰਤ, ਅਟਲਤਾ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਪਛਾਣੋ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਡੋਲ, ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਬੜਾ ਸਾਹਸੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਉਲਟ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਗਰਭਵਤੀ ਮਹਿਲਾ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਵੀ ਕਫ਼ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਹਵਾ, ਪਿੱਤ ਜਾਂ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ, ਬੱਚੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਦੀ ਗੁੱਥੀ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਲੰਮਾ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਤੇ ਸੁਖੀ ਰਹੇ।