ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਵੈਦ ਆਚਾਰਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਚਾਰ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਤਰਕਤ ਰੋਗ ਅਤੇ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਅਧੀਆਂ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਝ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਵਾਰੀ ਦਾ ਵਧਣਾ, ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣਾ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕਣਾ, ਜਾਂ ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਘੜਘੜਾਹਟ, ਖੜਕਣ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਥੁਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਸੀਨਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਹ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਦਾਨ ਵਾਯੁ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਵਾਜ਼ ਭੀ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਰੰਗ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋੜਾਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚੈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਟਾਪਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਨ ਵਾਯੁ ਵਿੱਚ ਵਿਅਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਅੱਗ (ਜਠਰਾਗਨੀ) ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਪਾਨ ਵਾਯੁ ਵਿਅਧਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਅਤੇ ਮਲ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਾਤਰਕਤ ਰੋਗ ਦੀ ਬਾਈਸ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੁ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧੜਕਣ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਠੰਢ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੁ ਨੂੰ ਅਪਾਨ ਵਾਯੁ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੁ ਨੂੰ ਉਦਾਨ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਵੈਦ ਨੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ, ਵਾਯੁਆਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਜਾਂ ਘਾਟ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਛਾਣਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਵੀ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੁਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਆਦਿ ਦੀ ਰਹਾਇਸ਼ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਆਦਿ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਪਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਉਦਾਨ ਵਾਯੁ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਅਧਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੋਵੇਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਯੁਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ ਜਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫੋੜੇ, ਤਿਲੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੇਟ ਦੇ ਗੰਢ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਰੋਗ ਆਦਿ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਚਾਰਯ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਆਤਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਸਮਝਾਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਹਰੇਕ ਰੋਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਸਕੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਕਰ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਸ਼ਹਦ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਗੁੜ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਹੈ।" ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਲੰਬੀ ਮਿਰਚ ਨਾਲ ਜਾਂ ਇਕੱਲੀ ਵੀ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼atavari, ਗੁਡੂਚੀ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਵਿਡੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੀ ਲੈ ਸਕੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼atavari, ਗੁਡੂਚੀ, ਅੱਗ, ਸੁੰਠ, ਮੂਸ਼ਲਿਕਾ, ਬਲਾ, ਪੁਨਰਨਵਾ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਅਤੇ ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਜਾਂ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਆਂਵਲਾ, ਵਾਸਕਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ, ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਲੈ ਸਕੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੂਰਨ, ਲੱਡੂ, ਵਟੀ, ਘਿਉ, ਤੇਲ ਜਾਂ ਕਢਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਸ਼ਾਏ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਪਲਾ, ਅੱਧਾ ਪਲਾ, ਇੱਕ ਕਰਸ਼ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਕਰਸ਼ ਤੱਕ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਸਕੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਐਸਾ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਚਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ! ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਯੁਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਸੁਣ।" ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੌਣ-ਕੌਣ ਸੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੋਸ਼ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਸੈਲੀ, ਤਿੱਖੀ, ਕਰਵੀਂ, ਖੱਟੀ, ਸੁੱਕੀ ਆਦਿ ਖੁਰਾਕ, ਚਿੰਤਾ, ਵਿਅਭਿਚਾਰ, ਵਿਅਯਾਮ, ਡਰ, ਦੁੱਖ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਉੱਚੀ ਬੋਲਣਾ, ਭਾਰੀ ਚੀਜ਼ ਚੁੱਕਣਾ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨਾ, ਅਤਿ ਸ਼੍ਰਮ, ਆਦਿ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ ਵਾਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੂਫ਼ਾਨ, ਭੋਜਨ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਗਰਮ, ਖੱਟੀ, ਨਮਕੀਨ, ਖਾਰਾ, ਤਿੱਖਾ, ਨਾ ਪਚਣ ਵਾਲੀ ਖੁਰਾਕ, ਤੀਬਰ ਤਾਪ, ਅੱਗ, ਦੁੱਖ, ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸੜਨ ਵੇਲੇ, ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਪਹਿਰ, ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਠੀ, ਖੱਟੀ, ਨਮਕੀਨ, ਚਿਕਣੀ, ਭਾਰੀ, ਠੰਢੀ ਖੁਰਾਕ, ਨਵਾਂ ਚੌਲ, ਲਿਸ਼ਕਦਾਰ ਭੋਜਨ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਮਾਸ, ਵਿਅਯਾਮ ਦੀ ਘਾਟ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੋਣਾ, ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬਿਸਤਰ ਜਾਂ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਣਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਫ਼ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਕਫ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੁੱਖਾਪਨ, ਸੰਕੋਚ, ਰੁਕਾਵਟ, ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ, ਲੋਮ ਖੜੇ ਹੋਣਾ, ਕਠੋਰਤਾ, ਸੁੱਕਾਪਨ, ਰੰਗ ਦਾ ਗੂੜਾ ਹੋਣਾ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣਾ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਥਕਾਵਟ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਾਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਰੋਗ ਵਾਤਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਲਣ, ਤਾਪ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਨਮੀ, ਲਾਲੀ, ਥਕਾਵਟ, ਕਰਵਾਪਨ, ਖੱਟਾਪਨ, ਦੁੱਗੰਧ, ਪਸੀਨਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਪਿਆਸ, ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ, ਪੀਲਾਪਨ ਜਾਂ ਹਰਾ ਪਣ ਆਦਿ ਪਿੱਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਿਕਣਾਪਨ, ਮਿੱਠਾਪਨ, ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਚੱਲਣਾ, ਬੰਨ੍ਹ, ਠਹਿਰਾਵ, ਅਤ੍ਰੁਪਤੀ, ਸੁਜਣ ਅਤੇ ਚਿਕਣਾਪਨ ਕਰਕੇ ਭਾਰੀਪਨ, ਖੁਜਲੀ, ਨੀਂਦ, ਆਲਸ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਫ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਦੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਰੋਗ ਦੁਵਿਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਸਾਰੇ ਕਾਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਰੋਗ—ਸੰਨਿਪਾਤਿਕ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੋਸ਼, ਧਾਤੂ ਅਤੇ ਮਲਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਹੀ ਸਿਹਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਜਾਂ ਘਾਟ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਚਰਬੀ, ਖੂਨ, ਮਾਸ, ਮੱਜਾ, ਹੱਡੀ, ਵੀਰਜ ਧਾਤੂ ਹਨ; ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼—ਇਹ ਦੋਸ਼ ਹਨ; ਮਲ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਆਦਿ ਮਲ ਹਨ। ਵਾਤ ਠੰਢਾ, ਹਲਕਾ, ਸੁਕਸ਼ਮ, ਅਵਾਜ਼ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਥਿਰ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਖੱਟਾ, ਤਿੱਖਾ, ਗਰਮ, ਦੁੱਗੰਧੀ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਫ਼ ਮਿੱਠਾ, ਨਮਕੀਨ, ਚਿਕਣਾ, ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲਿਸ਼ਕਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਥਾਂ ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਕਟਿ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਦੀ ਲਾਰਜਨ; ਕਫ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਅੰਨ-ਨਾਲੀ ਜਾਂ ਗਲਾ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਜੋੜ ਹਨ। ਤਿੱਖਾ, ਕਰਵਾਂ, ਕਸੈਲਾ—ਇਹ ਵਾਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ—ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਮਿੱਠਾ, ਗਰਮ, ਨਮਕੀਨ—ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਲਟ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੋਗੀ ਲਈ ਇਹ ਉਪਚਾਰ ਹਨ, ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਲਈ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹਨ। ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਆਖਾਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਖੱਟਾ ਰਸ ਮਨ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਰਵਾ ਰਸ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਸੈਲਾ ਪਿੱਤ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਖੁਰਚਦਾ, ਸੰਕੋਚਦਾ, ਸੋਖਦਾ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਰੂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਸਿਹਤਮੰਦ, ਲੰਮਾ ਤੇ ਸੁਖੀ ਰਹੇ।