ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਹਾਨ ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਕਤ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸੜਨ, ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਲਾਲੀ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਧੱਬੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਸੋਜ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਸ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਿਲ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੋੜੇ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਊਂਟੀਆਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਚਲਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਸੋਜ ਨਰਮ, ਠੰਢੀ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਢ੍ਹਯ-ਵਾਤ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਮੋਟਾਪੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛੂਹਣ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਖੁਲ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਗਰਮੀ, ਕਦੇ ਠੰਢ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੱਦ (ਹੱਡੀ ਦਾ ਗੂਦਾ) ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਅਣਮਿਥੇ ਜੰਭਾਈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸੋਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੱਥ ਨਾਲ ਦਬਾਉਣ 'ਤੇ ਕੁਝ ਅਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੀਜ (ਵੀਰਯ) ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੋਜ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਤਿ-ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋਣਾ, ਅਜੀਰਣ ਹੋਣ ਤੇ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕਣ 'ਤੇ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਆਉਣੀ—ਇਹ ਸਭ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਅੰਗ ਵਿੱਛੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨਸਾਨ ਜਲਦੀ ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੀਜ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਵਲੋਂ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਖਰਾਬ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਸਾਰੇ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੱਠ, ਕਮਰ, ਅਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਦਿਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੱਕਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਰਦ ਅਤੇ ਸੜਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਵਿਆਨ ਵਾਤ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਉਨਘ, ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੜਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ, ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਨ ਵਾਤ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਬਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਸੜਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਲ-ਮੂਤ੍ਰ ਪੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਮਾਸਿਕ ਧਾਰਾ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਗਰਮੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਧੁਨ, ਘੁਰਘਰਾਹਟ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਥੁੱਕ, ਪਸੀਨਾ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਸਾਹ ਰੁਕ ਜਾਣਾ ਵੀ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਦਾਨ ਵਾਤ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਮਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਵਾਤ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਹੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਅੱਗ (ਜਠਰਾਗਨੀ) ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਲ ਅਤੇ ਮੂਤ੍ਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਾਤਰਕਤ ਰੋਗ ਦੀ ਬਾਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਉਦਾਨ ਆਦਿ ਵਾਤਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਅੰਨ ਵਾਤ ਦੇ ਵੀ ਵੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧੜਕਣ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਠੰਢ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਤ ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਦਾ ਰੋਗ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਉਦਾਨ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਵਿਦਵਾਨ ਵੈਦ, ਵਾਤਾਂ ਦੇ ਥਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਧ-ਘਾਟ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ ਪਛਾਣ ਕਰੇ। ਪਿੱਤ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਵੀ ਪੰਜ ਵਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਆਦਿ ਦੇ ਅਵਸਥਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਆਦਿ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਵੈਦ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਜ ਕਰਦਿਆਂ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਪਚਾਰ ਲਗਾ ਕੇ, ਭਾਰੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਉਦਾਨ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸਰੋਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਵਾਤ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਰ ਰੋਗ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਫੋੜੇ, ਤਿਲੀ ਦੇ ਰੋਗ, ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ, ਪੇਟ ਦੇ ਗੰਢ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਰੋਗ, ਇਹ ਸਭ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰਕੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—"ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ! ਮੈਂ, ਆਤਰੇਯ ਜੀ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਯੁ ਦੇ ਵਾਧ ਲਈ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਇਸ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਲਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ, ਘਿਉਂ ਅਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਪੀਪਲ ਨਾਲ ਜਾਂ ਇਕੱਲੀ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸ਼atavari, ਗੁਡੂਚੀ, ਅੱਗ (ਚੂਣਾ), ਅਤੇ ਵਿਡੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ। ਸ਼atavari, ਗੁਡੂਚੀ, ਸੁੰਠ, ਮੂਸਲਿਕਾ, ਬਲਾ, ਪੁਨਰਨਵਾ, ਬ੍ਰਹਤੀ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਅਤੇ ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਆਂਵਲਾ, ਵਾਸਕ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ, ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਵੇ, ਚੂਰਨ, ਲੱਡੂ, ਵਟੀ, ਘਿਉਂ, ਤੇਲ ਜਾਂ ਕਢਾ—ਇਹ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹਨ। ਮਾਤਰਾ ਇੱਕ ਪਲ, ਅੱਧਾ ਪਲ, ਇੱਕ ਕਰਸ਼ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਕਰਸ਼ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਧਿਆਇ ੧੬੮ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੂੜਾਂਤ ਔਖਧੀ ਦਾ ਸਾਰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।" ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਸੈਲੇ, ਤਿੱਖੇ, ਕੌੜੇ, ਖੱਟੇ, ਸੁੱਕੇ ਆਦਿ ਭੋਜਨ, ਚਿੰਤਾ, ਵਿਅਭਿਚਾਰ, ਵਿਆਯਾਮ, ਡਰ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਵਾਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਬੋਲਣ, ਵੱਧ ਭਾਰ ਚੁਕਣ, ਵੱਧ ਮਿਹਨਤ, ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ—ਇਹ ਸਭ ਵਾਤ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਂਧੀਆਂ ਸਮੇਂ, ਭੋਜਨ ਪਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ। ਜੋ ਭੋਜਨ ਗਰਮ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ, ਖਾਰਾ, ਤਿੱਖਾ, ਹਜ਼ਮ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਘਰਮੀ, ਅੱਗ, ਦੁੱਖ, ਸ਼ਰਾਬ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੜਨ ਸਮੇਂ, ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਪਹਿਰ, ਬੱਦਲ ਹਟਣ ਤੇ, ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ, ਚਿੱਟਾ, ਭਾਰੀ, ਠੰਢਾ ਖਾਣਾ, ਨਵਾਂ ਚੌਲ, ਲਿਸੜਾ ਭੋਜਨ, ਮੱਛੀ, ਮਾਸ, ਵਿਅਾਯਾਮ ਦੀ ਘਾਟ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ, ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੀਟ-ਬਿਸਤਰਾ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ਕਫ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ। ਫਿਰ, ਵਾਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੁੱਖਾਈ, ਖਿੱਚ, ਰੁਕਾਵਟ, ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ, ਲੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਧ ਜਾਣਾ। ਜੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਤਜ ਰੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਸੜਨ, ਗਰਮੀ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਨਮੀ, ਲਾਲੀ, ਥਕਾਵਟ, ਕੌੜਾਪਣ, ਖੱਟਾਪਣ, ਮਾੜੀ ਬੂ, ਪਸੀਨਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਵਧੀਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਚੱਕਰ, ਪੀਲਾਪਣ ਜਾਂ ਹਰਾ ਹੋਣਾ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਫ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਚਿਕਣਾਪਣ, ਮਿੱਠਾਪਣ, ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਕ ਸਮਾਂ ਲੱਗਣਾ ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਣਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰ ਬਾਰੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਆਯੁ ਵਧੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇ।