ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਚਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਕਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਮਜੀਨਤਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਤਾਕਤ, ਦੁੱਖ, ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ, ਬੁਖਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਦ, ਰੋਂਗ-ਰੋਂਗ, ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ—ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ, ਫੈਲਦੇ ਹੋਏ ਫੋੜੇ, ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਨ ਵਾਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਣਯਮਿਤ ਪਚਨ ਅਤੇ ਠੰਡੇ, ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਖਾਣੇ ਨਾਲ, ਤਬ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਣਯਮਿਤ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਨਾਲ, ਪੇਟ ਦੇ ਦਰਦ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਠੜੀਆਂ, ਦੌਰੇ, ਅਤੇ ਅਧੂਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਸੁੱਕੇ, ਭਾਰੀ ਖਾਣੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਉਤਸਰਜਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ, ਜਿਆਦਾ ਸਵਾਰੀ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਯਾਤਰਾ, ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਨਾਲ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੇਟ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਸ਼ਾਬ, ਵੀਰਯ, ਬਾਝ, ਮਲ-ਦੁਆਰ ਦੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ, ਆਦਿ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਤੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਥਕਾਵਟ, ਸੁਸਤਤਾ, ਭਾਰੀਪਨ, ਅਤੇ ਆਲਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨਕਤਤਾ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦੇ ਦੇਰੀ ਨਾਲ, ਠੰਡ, ਸੋਜ, ਅਤੇ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੁਜਲੀ, ਸੁੱਕਾਪਨ, ਅਤੇ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਠੀਕ ਉਪਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸੁਸਤਤਾ ਅਤੇ ਸਮਬੰਧਤ ਰੋਗ ਵਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਤ ਦੇ ਰੋਕਣ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਪਿਤ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਤ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਪਿਆਸ, ਦਰਦ, ਚੱਕਰ, ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਰਚੀਲੇ, ਗਰਮ, ਖੱਟੇ, ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਖਾਣੇ ਨਾਲ ਜਲਣ, ਠੰਡ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਠੰਡ, ਭਾਰੀਪਨ, ਦਰਦ, ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਕੜਵਾਪਨ, ਅਤੇ ਘੀ-ਦੁੱਧ ਦੀ ਵਧੀਕਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕਣ ਤੇ, ਉਪਵਾਸ, ਮਿਹਨਤ, ਸੁੱਕਾਪਨ, ਗਰਮੀ, ਅਤੇ ਗਰਮ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਫ਼ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਦਰਦ, ਦਿਲ ਦੀ ਥਕਾਵਟ, ਭਾਰੀਪਨ, ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਾਈ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਨੂੰ ਰਕਤ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਲਾਲੀ, ਸੋਜ, ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ-ਚਿੱਟੇ ਪੈਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਜ ਮਾਸ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਿਲ ਦੀ ਥਕਾਵਟ, ਫੋੜੇ, ਅਤੇ ਚੂਹਿਆਂ ਦੀ ਚਲਣ ਵਰਗਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੋਜ ਨਰਮ, ਠੰਡੀ, ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਧਿਆ-ਵਾਤ ਵਰਗਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਠੰਡੀ ਜਾਂ ਗਰਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਜਜ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਣਯਮਿਤ ਉਬਾਸੀ ਅਤੇ ਸੰਕੋਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸੋਜ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵੀਰਯ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਵਧੀਕ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਚਨ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਤੇ, ਕੱਟਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੁਕਣ ਤੇ, ਮੂਤਰਾਸਯ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਛੇਦ ਨਾਲ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਣ ਤੇ, ਸੰਕੋਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਹੀ ਹਿੱਸਾ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀਰਯ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਾਤ ਦੁਆਰਾ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਖਰਾਬ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਮਰ, ਗੋਡਿਆਂ, ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਤੇ, ਦਿਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਸ ਪਿਤ ਦੁਆਰਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੱਕਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਰਦ, ਅਤੇ ਜਲਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਨ ਵਾਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਸੁਸਤਤਾ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਅਤੇ ਜਲਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਕੰਮ ਟੁਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਦਰਦ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਨ ਵਾਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਰਮੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਪਿਆਸ ਅਤੇ ਜਲਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਦੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਨਾਲ, ਮਲ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਵਾਰੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਸਾਸ ਰੁਕਣ ਤੇ, ਆਵਾਜ਼, ਘੁਰ-ਘੁਰ, ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਥੂਕ ਆਉਣਾ, ਪਸੀਨਾ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਅਤੇ ਸਾਹ ਦਾ ਜਮਾਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਨ ਵਾਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਅੰਗ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਾਕਤ ਤੇ ਰੰਗ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਜੋੜਾਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਮਾਵ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਨ, ਅਤੇ ਵਧੀਕ ਚਰਬੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਨ ਵਾਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਸਹੀ ਕਰਤਬ ਦੀ ਅਣਜਾਣਤਾ, ਪਸੀਨਾ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਅਤੇ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਅਤੇ ਮਲ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਿਕਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਤਰਕਤ ਰੋਗ ਬਾਈਆਂ (22) ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਤਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵੀ (20) ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ, ਸਾਸ ਦੀ ਰੋਕ, ਠੰਡ, ਅਤੇ ਸਿਰਦਰਦ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਅਪਾਨ ਦੁਆਰਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਉਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਰੁਕਣ ਤੇ, ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਦ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਚ ਕੇ, ਵਾਤਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ, ਵਧ-ਘਟ, ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਣੇ। ਪਿਤ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਤ ਆਦਿ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਿਤ ਆਦਿ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਵਧਾਨ ਵੈਦ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣੇ। ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਪਾਅ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਉਦਾਨ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਾਤ ਜਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਅਣਜਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਪਚਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਉਲਝਣਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੋੜੇ, ਤਲ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਗਠੜੀਆਂ, ਅਤੇ ਅੱਗ (ਪਚਨ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਰੋਗ, ਉਲਝਣ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਉਪਚਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੂੰ ਆਤਰੇਯ ਜੀ ਦੀ ਬਾਤ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ, ਉਪਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਸ਼ਹਦ, ਘੀ, ਅਤੇ ਗੁੜ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਲੰਬੀ ਮਿਰਚ ਨਾਲ ਜਾਂ ਇਕੱਲਾ, ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਅੱਗ, ਅਤੇ ਵਿਡੰਗਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ। ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਅੱਗ, ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਮੂਸਲਿਕਾ, ਬਲਾ, ਪੁਨਰਨਵਾ, ਬ੍ਰਹਤੀ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਅਤੇ ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤੇ; ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਆਮਲਕਾ, ਵਾਸਕਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ; ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤ, ਜਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੂਰਨ, ਮਿਠੀ ਗੋਲੀਆਂ, ਵਟੀ, ਘੀ, ਤੇਲ ਜਾਂ ਕਾਢਾ, ਕਸ਼ਟ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਕ ਪਲਾ, ਅੱਧਾ ਪਲਾ, ਇਕ ਕਰਸ਼, ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਕਰਸ਼ ਤੱਕ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾ ਪੁਰਾਣ ਦੇ 168ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਵਿਭਾਗ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਪਚਾਰ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਨੁਸਖਾ ਦੱਸਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਇਹ ਸਾਰ ਸੁਣੋ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ।