ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਸੁਣੋ ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਤਰਕਤ ਰੋਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਖ਼ਰਾਬ, ਦਰਦਨਾਕ ਤੇ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਲਾਇਲਾਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਾਤ, ਨਸਾਂ ਤੇ ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਖਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪੱਖਾ-ਪਾਲਸੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਸੁੰਨ ਤੇ ਅਕਿਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਰੋਗ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅੰਗ ਨੂੰ ਹੀ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਹ ਦੇ ਤਲੇ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਜੜਤ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਵਨ (ਵਾਤ) ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਰਾਲਿਸਿਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੋਗ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਅਜੀਰਨ ਜਾਂ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੰਗ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਦੰਡਾਪਤਾਨਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਲਈ ਲਾਇਲਾਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਮੋਢੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਉਥੇ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਵਲੋਂ ਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਂਹ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਬਾਂਹ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਪੂਚੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਵਾਤ ਕੂਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਰਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਲੂਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਨਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੰਬਦਾ ਤੇ ਲੰਗੜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਲਾਯਖੰਜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੋੜਾਂ ਅਤੇ ਨਸਾਂ ਦੀ ਢਿੱਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਠੰਡਾ, ਗਰਮ, ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਭਾਰੀ, ਤੇ ਤੇਲ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਖਾਣ, ਪਚਿਆ ਜਾਂ ਨਾ ਪਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ, ਉਤਾਵਲ, ਤੇਲਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਫ਼ ਰਾਨ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੱਡੀ ਤੇ ਨਸਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਵਾਤ ਕਰਕੇ ਰਾਨ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਅੰਗ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਕਠੋਰਤਾ, ਸੁਸਤਪਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਰਦ ਤੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਾਨ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਵਾਤ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਤੇ ਰਕਤ ਘੁਟਣ ਵਿੱਚ ਸੂਜਣ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਕ੍ਰੋਸ਼ਟੁਕਸ਼ੀਰਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਿੱਟ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਗਿਦੜ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਂਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਦਰਦ ਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਵਾਤ ਟਖਣ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਾਤਕੰਠਕਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਅੱਡੀ, ਉਂਗਲੀਆਂ, ਨਾਭੀ ਜਾਂ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਗ੍ਰਿਧਰਸੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੈਰ ਸੁੰਨ ਜਾਂ ਚੁਭਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਦਹਰਸ਼ਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਵਧਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਰਕਤ ਮਿਲ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੁਰਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਜਲਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਵਾਤਰਕਤ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸੇ—ਇਹ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਗੁੱਸਾ, ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਕੇ ਸੌਣਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਜੁਕ, ਗਲਤ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਾਲਿਆਂ, ਮੋਟੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਕਤ ਗਲਤ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਅਣ-ਸਫਾਈ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਤ ਜਾਂ ਠੰਡੀ ਹਵਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਧਾਰਣ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਕਤ ਨਾਲ ਰੁਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਕਤ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਲਦਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਜਾਂ ਵਾਤਰਕਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਠੋਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭਾਰਪਣ ਅਤੇ ਉਲਟੀ ਆਉਣ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕੋੜ (ਸਾਂਬੁਦਾ) ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਿੱਟ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ, ਰਾਨਾਂ, ਕੂਲ੍ਹਿਆਂ, ਮੋਢਿਆਂ, ਬਾਂਹਾਂ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਜੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਖੁੱਜਲੀ, ਫੜਕ, ਚੁਭਣ, ਚੀਰਦਾ ਦਰਦ, ਭਾਰਪਣ ਤੇ ਸੁੰਨਪਣ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਪੈਰਾਂ ਜਾਂ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚੂਹੇ ਵਾਂਗ ਦੌੜਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚਮੜੀ ਤੇ ਮਾਸ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕੂਲ੍ਹਿਆਂ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮੜੀ ਤਮਬੀ, ਕਾਲੀ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਸੂਜਣ, ਗੰਢ ਤੇ ਪੱਕਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਾਤ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮੱਝ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਵਾਤ ਵਾਂਗ ਕੱਟਦੀ, ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੂਲਾਪਣ ਜਾਂ ਅਸਮਰਥਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਵਾਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਫੜਕ, ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਅਹਿਸਾਸ, ਸੂਜਣ ਦੀ ਸੁੱਕੀ ਹੋਣਾ, ਕਾਲਾਪਣ ਅਤੇ ਰੰਗ ਦਾ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘੱਟ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਸਾਂ ਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਟੇੜਾਪਣ, ਠੰਢ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹ, ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਆਰਾਮ, ਜੜਤ, ਕੰਬਣ ਤੇ ਸੁੰਨਪਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਕਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੂਜਣ, ਲਾਲੀ, ਚੁਭਣ, ਤੇਲ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਖੁੱਜਲੀ ਤੇ ਨਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਿੱਤ ਵੱਧ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਲਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਕੌੜਾ ਸਵਾਦ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਘਾਟ, ਨਸ਼ਾ, ਪਿਆਸ, ਛੂਹਣ ਦੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਪੱਕਣ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਫ਼ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਠੋਰਤਾ, ਭਾਰਪਣ, ਨੀਂਦ, ਤੇਲਾਪਣ, ਠੰਢ, ਹੌਲੀ ਖੁੱਜਲੀ, ਮੰਦ ਦਰਦ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਇਕੱਠੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦੋਸ਼ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਹੋਣ ਤੇ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਾਰੀ ਰਕਤਪਿੱਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਰਕਤ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਖਤਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਸੁੱਕਾਪਣ, ਉਤਾਵਲੇਪਣ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਛਲਣ, ਵਧੇਰੇ ਖਾਣ, ਚੋਟ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਣ ਕਰਕੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਤਾਵਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ, ਜਲਣ, ਪਿਆਸ, ਖੰਘ ਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਗਲੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਰਸ ਦਾ ਘਾਟ, ਉਲਟੀ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ, ਨੱਕ ਦੇ ਰੋਗ, ਤੇ ਗਲੇ, ਜਬੜੇ ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਜਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਨਾ ਵਾਯੂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿਲਣ-ਜੁਲਣ, ਨ੍ਹਾਣ, ਖੇਡ, ਵਿਲਾਸ, ਉਲਟ-ਪੁਲਟ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਡਰ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਕਰਕੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਵਾਤਰਕਤ ਅਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਸਮਝ ਸਕੇ ਕਿ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਰਕਤ ਦੇ ਬੇਲੋੜੇ ਗੁੰਝਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।