ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੇ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਣਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਵਾ (ਵਾਤ) ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਤਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ।" ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਕੀੜੇ, ਜੋ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਟਾਪੂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਜੀਰ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੀੜੇ, ਸੌਸੁਰਾ ਅਤੇ ਸਮਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੋੜ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਵਜ੍ਹਾ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੀੜੇ ਵੱਡੀ ਆਂਤ ਵਿੱਚ ਮਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਹ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੇਟ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ ਬਦਬੂ, ਸਾਂਸ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਅਤੇ ਮਲ ਦੀ ਗੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੌੜੇ, ਗੋਲ, ਮੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਲੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਨਾਂ ਹਨ: ਕਾਕੇਰੁਕਾ, ਮਾਕੇਰੁਕਾ, ਸੌਸੁਰਾ, ਸਸ਼ੂਲਾ, ਤੇ ਲੇਲਿਹਾ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਜੇਹੇ ਹੋਰ ਕੀੜੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਗ ਤੋਂ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਚੁਭਨ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਜ਼ਕੜ, ਪਤਲਾਪਣ, ਰੁੱਖਾਪਣ, ਪੀਲਾਪਣ, ਲੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਪਿੱਛਲ ਵਿਚ ਗਰਮੀ, ਮਲਦਵਾਰ ਵਿਚ ਖੁਜਲੀ, ਅਤੇ ਮਲ ਦੀ ਅਸਧਾਰਣ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਵਾਤ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਦੁਸ਼ਟ ਹੋਈ ਹਵਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਣਮਤਲਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਵਾ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚੇਤਾ, ਪਾਲਕ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸੰਘਾਰਕ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਅੰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੋਸ਼ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਤੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਵਾਤ ਦੋਸ਼, ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ, ਉਹਨਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤੇਜਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਠੀਕ ਇਲਾਜ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਚਾਰ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਨਾਡੀਆਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਉੱਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਰੁਕਾਵਟ ਅਤੇ ਗੁੜਗੁੜਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਲ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਵਾਜ਼ ਬੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਕਮਰ ਵਿਚ ਜਕੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਰੋਗ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੇਟ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗ, ਜਿਵੇਂ ਉਲਟੀ, ਦਮ, ਖੰਘ, ਹਜ਼ਮ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਰੁਕਾਵਟ, ਖੁਜਲੀ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਤੇਜ ਦਰਦ, ਦਮ, ਬੁਖਾਰ, ਰੰਗ ਉਡ ਜਾਣਾ, ਆਦਿ ਇੰਦਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ, ਪਤਲਾਪਣ, ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ, ਮਾਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਗੰਢ, ਚਮੜੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਤੀਆਂ ਜਾਂ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਵਧ ਕੇ ਕਮਰ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਵਾਤ ਮੱਜ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਤੇ ਦਰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਰੇਤਸ (ਵੀਰਜ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਸਧਾਰਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੇਤਸ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਵਾਤ ਗਰਭ ਜਾਂ ਰੇਤਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਸੁਜਣ ਅਤੇ ਖਾਲੀਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਉੱਤੇਜਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਸੁਜਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਭਰਾਵ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਛੂਹ, ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਫਟਣਾ, ਫੜਕਣਾ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜਕੜ, ਅਕੜ, ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ, ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਤੇ ਕੰਬਣਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਵਾਤ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹਮਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਅਕੜਨ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਵਾਤ ਹੇਠਾਂ ਰੁਕ ਕੇ ਉੱਤੇ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ, ਸਿਰ ਤੇ ਕਪਾਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਰੀਜ਼ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ, ਜਬੜਾ ਮੋੜਦਾ ਜਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਘੁਘੂੰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਵਾਤ ਨੱਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਆਰਾਮ, ਕਦੇ ਬੇਚੈਨੀ—ਇਹ ਹਾਲਤ ਚੋਟ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਜਕੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਵਾਤ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਗੁਆ ਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜ, ਉਬਾਸੀ, ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਢਿੱਲ, ਤੇ ਉੱਦਮ ਦੀ ਘਾਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਦਰਦ, ਜਬੜੇ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਜਕੜ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਬਾਹਰ ਵਲ ਖਿੱਚਣਾ, ਪਿੱਠ, ਦਿਲ ਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। chest ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ, ਮੋਢਾ ਮੋੜ ਜਾਂਦਾ, ਦੰਦ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦਾ ਰੰਗ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸਰੀਰ ਦਾ ਖਿੱਚਣਾ, ਜਬੜੇ ਦੀ ਜਕੜ, ਇਹ ਵਾਤ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਜਦ ਵਾਤ ਮਲ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪੀਲਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੂਜੀਆਂ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਲਜਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਵਾਪਿਸ ਆਉਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਜੀਭ ਚੱਟਣ, ਗਰਮ ਖਾਣਾ, ਜਾਂ ਵਧੀਆ ਮਾਣ ਕਰਨਾ। ਜਦ ਵਾਤ ਜਬੜੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਜਕੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਬੜੇ ਦੀ ਜਕੜ ਨਾਲ ਚਬਾਉਣਾ ਤੇ ਬੋਲਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਵਾਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਭ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜੀਭ ਦੀ ਜਕੜ ਨਾਲ, ਨਾ ਖਾ ਸਕਦੇ, ਨਾ ਪੀ ਸਕਦੇ, ਨਾ ਬੋਲ ਸਕਦੇ; ਇਹ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਵਜ਼ਨ ਚੁੱਕਣ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੱਸਣ ਜਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ ਤਕੀਆ ਲੈਣ ਜਾਂ ਸਖਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚਬਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਵਾਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਤ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਟੇੜਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ, ਉੱਚੀ ਹੰਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘੂਰਨਾ, ਤੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਜਕੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੰਦ ਕੜਕਦੇ ਹਨ, ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੁਣਨ ਤੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੂੰਘਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਖਤਮ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਨਸ਼ਟ, ਡਰ ਅਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਥੁੱਕ ਆਉਂਦਾ, ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਇੱਕ ਅੱਖ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਕਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਸਰੀਰ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਅਰਧਾਂਗ ਰੋਗ, ਹੋਰ ਲੋੜ ਮੋਨੋਪਲੀਜੀਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਲਹੂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵੀ ਰੋਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੂੰ ਵਾਤ ਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਉਪਚਾਰ ਕਰ ਸਕੇ।