ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰੋਗ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਪਰਸ਼, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਿਲਾਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਕਠੇ ਸੋਣ, ਬੈਠਣ, ਕਪੜੇ, ਫੁੱਲਮਾਲਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਰੋਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੀੜੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ। ਬਾਹਰਲੇ ਕੀੜੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੈਲ, ਕਫ, ਖੂਨ ਅਤੇ ਮਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਂਅ ਨਾਲ, ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਕੀੜੇ ਵੀਹ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਮੈਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ ਤਿਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕਪੜਿਆਂ 'ਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਈਸ (ਜੂੰ) ਅਤੇ ਨਿਟਸ (ਜੂੰ ਦੇ ਅੰਡੇ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਰੀਰ 'ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਸੁਜਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੋੜ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਜ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੀੜੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੀੜੇ ਕਫ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਗੁੜ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਚਾਵਲ ਖਾਣ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੀੜੇ ਅੰਦਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਨਦਰ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਚੌੜੇ ਧਾਗਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਗੰਢਾਂ ਜਾਂ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਅੰਕੁਰਿਤ ਦਾਣਿਆਂ ਵਰਗੇ, ਪਤਲੇ, ਲੰਮੇ ਤੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਫੈਦ ਜਾਂ ਤਾਮਬੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਇਹ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੀੜੇ ਆਂਤਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪੇਟ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦਿਲ ਤੋਂ, ਕੁਝ ਪਿਛਲੇ ਮੂਤ੍ਰਦਵਾਰ ਤੋਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੇਟ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਮਹਿਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਤਲੀ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰਸ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਉਲਟੀ, ਬੁਖਾਰ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੁਜਣ, ਪਤਲਾਪਣ, ਛੀਂਕਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਕੀੜੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ 'ਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ, ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਗੋਲ ਤੇ ਤਾਮਬੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਜੋ ਕੀੜੇ ਵਾਲਾਂ 'ਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਾਲਾਂ 'ਚ ਟਾਪੂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੰਜੀਰ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੀੜੇ, ਸੌਸੁਰਾ ਤੇ ਸਮਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੋੜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜੋ ਕੀੜੇ ਵੱਡੀ ਆਂਤ 'ਚ ਮਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਫੈਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪੇਟ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਮੂੰਹੋਂ ਬਦਬੂ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਅਤੇ ਮਲ ਦੀ ਵਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੌੜੇ, ਗੋਲ, ਮੋਟੇ, ਕਾਲੇ, ਪੀਲੇ, ਸਫੈਦ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਕਾਕੇਰੁਕਾ, ਮਕੇਰੁਕਾ, ਸੌਸੁਰਾ, ਸਸ਼ੂਲਾ ਅਤੇ ਲੇਲਿਹਾ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੀੜੇ ਬੋਲਣ 'ਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਜਕੜ, ਪਤਲਾਪਣ, ਰੁੱਖਾਪਣ, ਪੀਲਾਪਣ, ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ, ਮੂਤ੍ਰਦਵਾਰ 'ਚ ਤਪਸ਼, ਖੁਜਲੀ ਅਤੇ ਅਸਧਾਰਣ ਮਲ-ਪਾਸ ਹੋਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਵਾਤ (ਹਵਾ) ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਰ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਰੁਕਾਵਟ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਅਣਦੇਖੀ, ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਹਵਾ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਸਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਵਾ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਿਯਤਾ, ਪਾਲਕ, ਵਿਅਪਕ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਨਾਸਕ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਅੰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਠੀਕ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਚਾਰ ਨਲੀਆਂ 'ਚ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਲੀਆਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਧੀ ਹੋਈ ਹਵਾ ਪੇਟ 'ਚ ਦਰਦ, ਰੁਕਾਵਟ ਅਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਲ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ, ਪਿੱਠ, ਕਮਰ ਵਿਚ ਜਕੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟੀ, ਸਾਹ ਫੁੱਲਣਾ, ਖਾਂਸੀ, ਹਜ਼ਮ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਪੇਟ ਦੇ ਉੱਤੇ ਖੁਜਲੀ, ਤਪਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਆਧੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਚਮੜੀ 'ਚ ਦਾਣੇ, ਰੁੱਖਾਪਣ, ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਸਾਹ ਫੁੱਲਣਾ, ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਰੰਗ ਉੱਡ ਜਾਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਂਤਾਂ 'ਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣਾ, ਪਤਲਾਪਣ, ਚੱਕਰ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਚਰਬੀ 'ਚ ਗੰਢਾਂ, ਚਮੜੀ ਆਦਿਕ 'ਚ ਸਖ਼ਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਹੱਡੀਆਂ 'ਚ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅੰਗ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਤ ਜਾਂ ਮੁੱਕਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਕਮਰ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਮੱਝ (ਹੱਡੀ ਦੇ ਮੱਦੇ) 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੀਜ ਜਾਂ ਭ੍ਰੂਣ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰ 'ਚ ਸੁਜਣ ਜਾਂ ਖਾਲੀਪਣ, ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਉਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਰੀਰ 'ਚ ਭਾਰੀ ਸੁਜਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਜੋੜਾਂ 'ਚ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਭਰਾਪਣ, ਰੁੱਖਾਪਣ, ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਛੂਹ, ਦਰਦ, ਤਿੜਕਣ, ਫੜਕਣ ਤੇ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਅਹਿਸਾਸੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ 'ਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜਕੜ, ਖਿੱਚ, ਨੀਂਦ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋੜਾਂ ਟੁੱਟਦੇ, ਕੰਬਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਲੀਆਂ 'ਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਫਿਟ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਹੇਠਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉੱਤੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਤੇ ਦਬਾਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ ਤੇ ਕੰਪ ਅਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਹਿਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾੜੂ ਵਾਂਗ ਜਬੜਾ ਵੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸਾਹ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਅੰਗ ਢਿਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨੱਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਲ 'ਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਮੁੜ ਤਕਲੀਫ਼ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਹਾਲਤ ਚੋਟ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ 'ਚ ਪਸੀਨਾ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਗੁਆ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ 'ਚ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜ, ਉਬਾਸੀਆਂ, ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਢਿਲਾਈ, ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਘਾਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ 'ਚ ਦਰਦ, ਜਬੜੇ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਸਿਰ 'ਚ ਜਕੜ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਹੋਣਾ, ਪਿੱਠ, ਦਿਲ ਤੇ ਸਿਰ 'ਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਮੇਂ ਛਾਤੀ ਉੱਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮੋਢਾ ਵੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੰਦ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸਰੀਰ ਦਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣਾ, ਜਬੜੇ ਦੀ ਜਕੜ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਾਤ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਮਲ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।