ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋ ਕੁਸ਼ਠ ਰੋਗ (ਕੋਢ) ਹੱਡੀਆਂ, ਮੱਜਾ ਜਾਂ ਵੀਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਹ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੁਸ਼ਠ, ਜੋ ਕਿ ਕਫ ਅਤੇ ਵਾਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਚਮੜੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੋਗ ਸਿਰਫ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਦਾ ਫੇਰ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਖੂਨ ਅਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਸੀਨਾ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸੁਜਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਛਾਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤ ਮਿਲ ਕੇ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੱਜਾ, ਹੱਡੀ, ਅੱਖਾਂ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਲਛਣ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਜੇਕਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਵੀਰਜ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਪੈ ਜਾਣ, ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਵਿਟਿਲੀਗੋ (ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰ) ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਵਾਤ ਕਰਕੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ, ਚਮੜੀ ਤਾਮਬੀ ਰੰਗ ਦੀ, ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗੀ, ਸਦਾ ਜਲਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕਫ ਕਰਕੇ, ਚਮੜੀ ਚਿੱਟੀ, ਗਾੜ੍ਹੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੁਜਲੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਰੰਗ ਲਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਸ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰੰਗ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਇਹ ਰੋਗ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰੋਗ ਚਿੱਟਾ ਨਹੀਂ, ਵਾਲ ਵੱਧ ਹਨ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਚਿਪਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਨਵਾਂ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਲਿਊਕੋਡਰਮਾ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇਕਰ ਇਹ ਰੋਗ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਜਨਾਨੀ ਅੰਗ, ਹਥੇਲੀ ਜਾਂ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਫਲਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰੋਗ ਸਾਂਝੇ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਭੋਜਨ, ਵਿਹਾਰ, ਸੰਗਤ, ਬਿਸਤਰੇ, ਕਪੜੇ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਲੇਪ ਆਦਿ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਉਪਯੋਗ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕੀੜਿਆਂ (ਕ੍ਰਿਮਿ) ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ। ਬਾਹਰੀ ਕੀੜੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਮੈਲ, ਕਫ, ਖੂਨ ਅਤੇ ਮਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਮੈਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ ਤਿਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਤੇ ਕਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੁੱਖਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੂੰ ਅਤੇ ਲਿੱਦੀਆਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਖੁਜਲੀ ਅਤੇ ਸੁਜਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਢ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੀੜੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕਫ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਗੁੜ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਚੌਲਾਂ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੀੜੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਕਫ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਚੌੜੇ ਧਾਗਿਆਂ ਵਰਗੇ, ਕੁਝ ਗੁੱਛਿਆਂ ਜਾਂ ਸੁਜਣਾਂ ਵਰਗੇ, ਕੁਝ ਅੰਕੁਰਿਤ ਦਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਤਲੇ ਤੇ ਲੰਮੇ, ਛੋਟੇ, ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਤਾਮਬੀ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਆੰਤੜੀਆਂ ਤੋਂ, ਕੁਝ ਦਿਲ ਤੋਂ, ਕੁਝ ਗੁਦਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੁਗੰਧੀਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੀੜੇ ਉਲਟੀ, ਮੂੰਹ ਦੀ ਲਾਰ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ, ਮੂਰਛਾ, ਉਲਟੀ, ਬੁਖਾਰ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੁਜਣ, ਪਤਲਾਪਣ, ਛੀਂਕ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ, ਬਿਨਾ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਗੋਲ ਤੇ ਤਾਮਬੀ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਜੋ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਟਾਪੂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਜੀਰ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੀੜੇ, ਸੌਸੁਰਾ ਅਤੇ ਸਮਤਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੋਢ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜੋ ਕੀੜੇ ਵੱਡੀ ਆੰਤੜੀ ਵਿੱਚ ਮਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੇਟ ਵੱਲ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬਦਬੂ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਮਲ ਦੀ ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੌੜੇ, ਗੋਲ, ਮੋਟੇ, ਕਾਲੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਕੇਰੂਕਾ, ਮਕੇਰੂਕਾ, ਸੌਸੁਰਾ, ਸਸ਼ੂਲਾ ਅਤੇ ਲੇਲਿਹਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੀ ਨਸਲ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੀੜੇ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਸਖ਼ਤੀ, ਪਤਲਾਪਣ, ਰੁੱਖਾਪਣ, ਪੀਲਾਪਣ, ਲੋਮ-ਹਰਸ਼, ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਖੁਜਲੀ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਯ ਮਲ-ਨਿਸ਼ਕਾਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਵਾਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਰ ਤਕਲੀਫ਼ ਜਾਂ ਅਸੁਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ। ਇਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਤ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿਰਜਣਾਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪੀ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਪਾਲਣਹਾਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਨਾਸਕ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਅੰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਮਝੋ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰੋ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਅਤਿ ਉਪਯੋਗ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਸਰੀਰ ਦੇ ਚਾਰ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਾਰਗ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰਸਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਰੁਕਾਵਟ ਅਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਲ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਵਾਜ਼ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ, ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਕਮਰ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੇਟ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟੀ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ, ਵਿਸ਼ੂਚਿਕਾ, ਉੱਤੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਰੋਗ, ਰੁਕਾਵਟ, ਖੁਜਲੀ, ਗਰਮੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੰਨ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਦਰਦ, ਉਖੜਾਪਣ, ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਰੰਗ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆੰਤੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ, ਪਤਲਾਪਣ, ਚੱਕਰ, ਮਾਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਗੰਢ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਭਾਰੀ ਹੋਣ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮੁੱਕੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਰ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਵੀਰਜ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਵਿਗਾੜ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨਯ ਸ्खਲਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਗਰਭ ਜਾਂ ਵੀਰਜ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਸੁਜਣ ਅਤੇ ਖਾਲੀਪਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਘੰਭੀਰ ਸੁਜਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੂਰਨਤਾ, ਸੁੱਕਾਪਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਛੂਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਰਦ, ਚੀਰ, ਫੜਕਣ ਅਤੇ ਟੁੱਟਣ ਵਰਗਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਣ।