ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਜੀ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਬਤਾਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੁਝ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਤੇਲੀਆ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਮਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਧੂੜ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਚਿਕਣੇ, ਪਤਲੇ, ਤੇਲੀਆ, ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਤੇਜ਼ ਖੁਜਲੀ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਤੇ ਹੱਥ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਧਾਗਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਨਾਮਕ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦਰਦ, ਤੇਜ਼ ਖੁਜਲੀ, ਲਾਲ ਪਿੰਪਲ, ਤੇ ਚੌੜਾ ਫੈਲਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦੁਰਵਾ ਘਾਹ ਜਾਂ ਅਤਸੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੋਗ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦਦਰੂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਭਰਾ ਹੋਇਆ, ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਾਲਾ ਟਿਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖੁਜਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਮੋਟਾ, ਸਦਾ ਜਲਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਲਾਲ ਪਸ ਅਤੇ ਕਈ ਛਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਜਲਣ, ਗੀਲਾਪਣ ਅਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੀਲਿਆ, ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਾਲਾ, ਲਾਲੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਖੁਜਲੀ, ਜਲਣ ਅਤੇ ਦਰਦ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਭਰਾ ਹੋਇਆ, ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਲਾਲ ਛਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਮਾ ਨਾਂ ਦਾ ਰੋਗ ਛਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਪਲਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੁਜਲੀ, ਗੀਲਾਪਣ ਅਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਰੀਕ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਲਾਲੀ ਵਾਲਾ, ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਲ੍ਹਿਆਂ, ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਕੋਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਾਕਣਾ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਛਾਲੇ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਖੁਜਲੀ, ਲਾਲੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਜਲਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਲਾਲ ਟਿਕਾ ਜਾਂ ਚਮੜੀ ਦੀ ਗੰਢ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜਲਣ ਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੋਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੇ ਕਰਮ ਜਿਵੇਂ ਵਿਵਰਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕੋੜੀ (ਕੁਸ਼ਠ) ਰੋਗ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੋੜੀ ਰੋਗ ਹੱਡੀ, ਮੱਜ਼ਾ ਜਾਂ ਵੀਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰੋਗ ਸੁਲਝਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਫ ਅਤੇ ਵਾਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਿਰਫ਼ ਚਮੜੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੰਗਤ ਦੀ ਬਦਲਾਅ ਤੇ ਸੁੱਕਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰੋਗ ਰਕਤ ਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਸੀਨਾ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸੁਜਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਹੱਥ ਪੈਰਾਂ ਤੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗਿੱਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛਾਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਦੋਸ਼ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਚਰਬੀ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੱਜ਼ਾ, ਹੱਡੀ, ਅੱਖਾਂ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੇ। ਜੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋਵੇ, ਵੀਰਜ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਪੈ ਜਾਣ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼vitra (ਵਿਟਿਲੀਗੋ) ਜੇਕਰ ਲੱਕੜ (ਕਸ਼ਠ) ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਖਤਰਨਾਕ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਗੜਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਤ ਤੋਂ ਜੇਕਰ ਰੋਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਲਾਲੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਤਾਂ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ, ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗਾ, ਸਦਾ ਜਲਣ ਵਾਲਾ, ਵਾਲ ਉਖਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਫ ਤੋਂ ਚਿੱਟਾ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੁਜਲੀ ਨਾਲ ਇਹ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਚਿੱਟਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਵਧੇਰੇ ਵਾਲ ਹੋਣ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਨਾ ਚਿੱਪਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਨਵਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਨਾ ਸੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੋਗ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਨਵੇਂ ਹੀ ਜਨਨ ਅੰਗ, ਹਥੇਲੀ ਜਾਂ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਮੂਮਨ ਰੋਗ ਸੰਪਰਕ, ਇਕੱਠੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਸੰਗਤ, ਇਕੱਠੇ ਸੌਣ, ਬੈਠਣ, ਕੱਪੜੇ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਲੇਪ ਵਰਗੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੀੜਿਆਂ (ਕ੍ਰਿਮੀਆਂ) ਨੂੰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ। ਬਾਹਰੀ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਮੈਲ, ਕਫ, ਰਕਤ ਤੇ ਮਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ। ਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਬਾਹਰੀ ਕੀੜੇ ਵੀਹ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮੈਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਤਿਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਾਲਾਂ ਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਲੱਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਨਾਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੂੰ ਤੇ ਲਿੰਦੀਆਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁਜਲੀ, ਸੁਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋੜੀ ਰੋਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੀੜੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਕਫ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮਿੱਠੇ ਭੋਜਨ, ਗੁੜ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਚਾਵਲ ਖਾਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੀੜੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਕਫ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਚੌੜੇ ਧਾਗਿਆਂ ਵਰਗੇ, ਕੁਝ ਗੰਢਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਅੰਕੁਰੇ ਹੋਏ ਦਾਣਿਆਂ ਵਰਗੇ, ਪਤਲੇ ਤੇ ਲੰਮੇ, ਛੋਟੇ, ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਤਾਮਬੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਆਂਤਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦਿਲ ਤੋਂ, ਕੁਝ ਗੁਦਾ ਤੋਂ; ਇਹ ਘਾਹ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ, ਸੁਗੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਤਲੀ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਆਉਣਾ, ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਉਲਟੀ, ਬੁਖ਼ਾਰ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੁਜਨ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਛੀਕਾਂ, ਤੇ ਨੱਕ ਦੀ ਬੰਦ ਹੋਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੀੜੇ ਰਕਤ-ਨਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ, ਲੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਗੋਲ ਤੇ ਤਾਮਬੀ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਜੋ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਵਾਲ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਟਾਪੂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਜੀਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੀੜੇ, ਸੌਸੁਰਾ ਤੇ ਸਮਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੋੜੀ ਰੋਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜੋ ਕੀੜੇ ਵੱਡੀ ਆਂਤ ਵਿੱਚ ਮਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਵੀ ਪੈਲ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪੇਟ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਬਦਬੂਦਾਰ ਸਾਹ, ਸਾਂਸ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਮਲ ਦੀ ਬੂ ਆਉਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਚੌੜੇ, ਗੋਲ, ਮੋਟੇ, ਤੇ ਕਾਲੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਕੇਰੁਕਾ, ਮਕੇਰੁਕਾ, ਸੌਸੁਰਾ, ਸਸ਼ੂਲਾ ਅਤੇ ਲੇਲਿਹਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੀੜੇ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਚੀਰਦਾ ਦਰਦ, ਅਕੜ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਰੁੱਖਾਪਨ, ਪੀਲਾਪਨ, ਲੋਮਹਰਸ਼, ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਮਲਦਵਾਰ ਦੀ ਖੁਜਲੀ ਅਤੇ ਮਲ ਦੀ ਅਸਧਾਰਣ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਾਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹਰੇਕ ਦੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਰੁਕਾਵਟ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਤ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਰੂਪ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਚਨਹਾਰ, ਪਾਲਣਹਾਰ, ਵਿਅਾਪਕ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਸੰਘਾਰਕ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਅੰਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ, ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਪਛਾਣੋ। ਹਰੇਕ ਦੋਸ਼ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ, ਕਾਰਣ ਤੇ ਲੱਛਣ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰ ਬਾਰੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।