ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਲਾਇਮ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਰੁੱਖੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ, ਪਸੀਨਾ ਆਵੇ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਰੰਗ ਉਡ ਜਾਵੇ, ਸੜਨ, ਖੁਜਲੀ, ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ, ਸੁਈਆਂ ਵਰਗਾ ਦਰਦ, ਸੋਜ, ਜਾਂ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਕਾਲਾ ਪਨ ਆ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਸਭ ਲੱਛਣ ਕੋੜ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ, ਇਹ ਗਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਠੀਕ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਰੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਫਿਰ ਭੜਕ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂ ਤੇ ਕੰਬਣ (goosebumps) ਤੇ ਖੂਨ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੀੜਤ ਸਥਾਨ ਕਾਲਾ, ਲਾਲ, ਸੁੱਕਾ, ਰੁੱਖਾ ਅਤੇ ਖੋਪੜੀ ਵਾਂਗ ਪਤਲਾ ਹੋਵੇ, ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਵਾਲ ਹੋਣ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਸੁਈਆਂ ਵਰਗਾ ਦਰਦ ਹੋਵੇ, ਇਹ 'ਕਾਪਾਲ' ਕੋੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋੜ ਉਡੁੰਬਰਾ (Udumbara) ਫਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗੇ, ਗੋਲ ਹੋਵੇ, ਮੋਟੀ ਕਿਨਾਰੀਆਂ, ਤੇਜ਼ ਸੜਨ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਔਡੁੰਬਰ' ਕੋੜ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਖੁਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਫੈਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਭਾਰੀ, ਤੇਲਦਾਰ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਲਾਲ, ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਉਸੀ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਾਗਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਲੰਬੀਆਂ ਪੂੰਛਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਣ, ਬਹੁਤ ਖੁਜਲੀ, ਪਸ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਨਿਕਲਣ, ਚਮੜੀ ਪੀਲੀ ਤੇ ਚਿਕਣੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ 'ਮੰਡਲ' ਕੋੜ ਹੈ। 'ਵਿਕਰਚਿਕਾ' ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੋਗ ਕਾਲਾ, ਖੁਜਲੀ ਵਾਲਾ, ਫੁੰਸੀਦਾਰ, ਨਮੀ ਵਾਲਾ, ਰੁੱਖਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਲਾਲ, ਉੱਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਚਮੜੀ ਹਿਰਣ ਦੀ ਜੀਭ ਵਰਗੀ ਲੱਗੇ, ਬਹੁਤ ਕੀੜੇ ਹੋਣ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਰਗਾ ਰੁੱਖਾਪਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਚਰਮਾਖਿਆ' ਕੋੜ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਸੀਨਾ ਨਾ ਆਵੇ, ਮੱਛੀ ਦੀ ਪੱਖੀ ਵਰਗਾ ਸੁੱਕਾ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਅਚੰਗਾ, ਖੁਜਲੀ, ਰੁੱਖਾਪਨ, ਸਲੇਟੀ-ਕਾਲਾ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਕਿਟਿਮਾ' ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁੱਕਾ, ਬਾਹਰੋਂ ਤੇਲਦਾਰ, ਘਸਣ ਤੇ ਧੂੜ ਨਿਕਲੇ, ਚਿਕਣ, ਪਤਲਾ, ਤੇਲਦਾਰ, ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗੇ, ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਕੜ ਆ ਜਾਵੇ, ਖੁਜਲੀ ਵਾਲੇ ਗੁੱਛੇ ਬਣ ਜਾਣ, ਹੱਥ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਧਾਗੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਵਿਪਾਦਿਕਾ' ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਵਧੀਕ ਖੁਜਲੀ, ਲਾਲ ਫੁੰਸੀਆਂ, ਚੌੜਾ ਫੈਲਣਾ, ਦੁਰਵਾ ਘਾਹ ਜਾਂ ਅਤਸੀ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ ਉੱਭਰੀ ਹੋਈ, ਗੋਲ, 'ਦਦਰੂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖੁਜਲੀ, ਮੋਟੀ ਜੜ, ਲਗਾਤਾਰ ਸੜਨ, ਲਾਲ ਪਸ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਜਲਣ, ਨਮੀ, ਦਰਦ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਰਹੇ, ਫਿੱਕਾ, ਗੋਲ, ਲਾਲੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਖੁਜਲੀ, ਜਲਣ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉੱਭਰੀ, ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, 'ਪੁੰਡਰੀਕਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲੀ ਵਾਲੀਆਂ ਛਾਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਪਾਮਾ' ਵਿੱਚ ਛਾਲਾਂ ਤੇ ਫੁੰਸੀਆਂ, ਖੁਜਲੀ, ਨਮੀ, ਦਰਦ, ਸੂਖਮ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਲਾਲੀ, ਸੁੱਕਾਪਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿਠ, ਹੱਥ, ਕੂਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਣ, ਇਹ ਲੱਛਣ ਹਨ। 'ਕਾਕਣਾ' ਵਿੱਚ ਛਾਲਾਂ, ਛੂਹਣ 'ਤੇ ਦਰਦ, ਖੁਜਲੀ, ਲਾਲੀ, ਤੇਜ਼ ਜਲਣ; ਇਹ ਲਾਲ ਚਿੱਟਾ ਚਮੜੀ ਦਾ ਦਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਤੇ ਦਰਦ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 'ਕਾਕਣਾ' ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ, ਫਿਰ ਕਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਵਰਗਾ, ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਉਪਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੋੜ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੋੜ ਹੱਡੀ, ਮੱਜਾ ਜਾਂ ਵੀਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਹ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਜੇ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰੋਗ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਤੋਂ, ਸਿਰਫ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ, ਜਾਂ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਰੰਗ ਉਡਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੂਨ ਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਸੀਨਾ, ਗਰਮੀ, ਸੋਜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਹੱਥ ਪੈਰ ਤੇ ਫੁੱਲ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਚਰਬੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੱਜਾ, ਹੱਡੀ, ਅੱਖਾਂ ਜਾਂ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ, ਜੇ ਜਖਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਵੀਰਜ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੱਛਣ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਸ਼vitra' (ਫੁੱਲ-ਰੋਗ) ਜਿਹੜਾ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਗੜਨ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਵਾਤ ਤੋਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੀੜਤ ਸਥਾਨ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਲਾਲੀ ਵਾਲਾ, ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ, ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗਾ, ਸਦਾ ਸੜਦਾ, ਵਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਕਫ ਤੋਂ ਚਿੱਟਾ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੁਜਲੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਮਾਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਰੰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪੀੜਤ ਸਥਾਨ ਚਿੱਟਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਵਾਲ ਵੱਧ ਹੋਣ, ਨਵੇਂ ਹੋਣ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੋਗ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਜਨਾਨੀ ਅੰਗ, ਹਥੇਲੀ ਜਾਂ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੋਗ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੂਹ, ਇਕੱਠੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਸਾਥ, ਇਕੱਠੇ ਸੋਣ, ਬੈਠਣ, ਕੱਪੜੇ, ਮਾਲਾ ਜਾਂ ਲੇਪ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੀੜੇ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ। ਬਾਹਰੀ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਗੰਦਗੀ, ਕਫ, ਖੂਨ, ਜਾਂ ਮਲ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਵੀਹ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਗੰਦਗੀ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਾਲਾਂ ਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੂਆਂ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਤੇ ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਸੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋੜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੀੜੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਫ ਤੋਂ ਜਾਂ ਮਿੱਠੇ ਵਿਆੰਜਨ, ਗੁੜ, ਦੂਧ, ਦਹੀਂ, ਮੱਛੀ, ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਚਾਵਲ ਖਾਣ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਕਫ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਚੌੜੇ ਧਾਗਿਆਂ ਵਰਗੇ, ਕੁਝ ਗੰਢਾਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਅੰਨ ਦੇ ਅੰਕੂਰ ਵਰਗੇ, ਪਤਲੇ ਲੰਮੇ, ਛੋਟੇ, ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਤੇ ਇਹ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਆੰਤਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ, ਪੇਟ ਵੱਲ ਘੇਰਦੇ, ਕੁਝ ਦਿਲ ਜਾਂ ਗੁਦਾ ਤੋਂ, ਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਸਮੇਂ ਘਾਹ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ, ਸੁਗੰਧੀਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨੌਜਲ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਭੁੱਖ ਘਟਾਉਣਾ, ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀ, ਬੁਖਾਰ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੋਜ, ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਣਾ, ਛੀਕਾਂ ਤੇ ਨੱਕ ਬੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ, ਬਿਨਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ, ਗੋਲ ਤੇ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੁੱਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ, ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਜਿਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਿੱਤੀ।