ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅਚੰਗੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਲੜਾਈ-ਝਗੜੇ ਜਾਂ ਚੋਰੀ ਵਰਗੇ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ, ਚਾਹੇ ਨਵੇਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਫਿਰ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਲਹੂ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਬਾਕੀ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਕੋਢ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਅਣਡਿੱਠਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਸਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਰੇ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਸੀਨੇ, ਤਰਲਤਾ ਅਤੇ ਨਸਾਂ ਦੀ ਤੰਗੀ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਤੇ ਕਰਕਸ਼ ਕੀੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਕਰਕੇ ਵਾਲਾਂ, ਚਮੜੀ, ਨਸਾਂ ਅਤੇ ਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੋਢ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਕੋਢ ਦੀ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਇਕ-ਇਕ ਦੋਸ਼ (ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ), ਕਦੇ ਦੋ-ਦੋ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਂ ਕਦੇ ਤਿੰਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਤ ਤੋਂ ਬਣੇ ਕੋਢ ਨੂੰ ਕਾਪਾਲਾ, ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਉਦੁੰਬਰ, ਅਤੇ ਕਫ ਤੋਂ ਬਣੇ ਨੂੰ ਮੰਡਲਾ, ਵਿਚਰਚੂ, ਰਿਸ਼ਿਆ ਆਦਿ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਮਿਲ ਕੇ, ਜਾਂ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ, ਜਾਂ ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ ਮਿਲ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਰਮਾ, ਏਕ-ਕੁਸ਼ਠ, ਕਿੜਿਮਾ, ਸਿਧਮਾ, ਅਲਸਾ, ਅਤੇ ਵਿਪਾਦਿਕਾ। ਵਾਤ ਅਤੇ ਕਫ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਂ ਕਫ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦਦਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਰੁਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪੁੰਡਰੀਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛਾਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਮਾ ਅਤੇ ਚਰਮਦਲ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਕਣ, ਪੂਰਵਤ੍ਰਿਕਾ, ਦਦਰੂ ਨਾਲ ਕਾਕਣ, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਰਿਆਜਿਹਵਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਕੋਢ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਗ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਚਿਕਣ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਰੁੱਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ, ਕਦੇ ਸੁੱਕਾ, ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ, ਸੜਨ, ਖੁਜਲੀ, ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ, ਸੁਈਆਂ ਵਰਗਾ ਦਰਦ, ਸੋਜ, ਤੇ ਕਾਲਾ ਪਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਖਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੜਾ ਦਰਦ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਣਾ ਤੇ ਲੰਮਾ ਚੱਲਣਾ, ਇਲਾਜ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਚਮੜੀ ਰੁੱਖੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਲਕੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਕ, ਲਹੂ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਕੋਢ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੋਗ ਕਾਲਾ, ਲਾਲ, ਸੁੱਕਾ, ਰੁੱਖਾ ਤੇ ਖੋਪੜੀ ਵਰਗਾ ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਚੌੜਾ ਫੈਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋਣ, ਉਹ ਕਾਪਾਲਾ ਕੋਢ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਈਆਂ ਵਰਗਾ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੋਢ ਉਦੁੰਬਰ ਫਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗੇ, ਗੋਲ ਹੋਵੇ, ਕਿਨਾਰੇ ਮੋਟੇ ਤੇ ਸੜਨ ਤੇ ਦਰਦ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਉਦੁੰਬਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਖੁਲ੍ਹਾ, ਨਾ ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮੋਟਾ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਲਾਲ, ਤੇ ਮੈਲ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਰੇਸ਼ੇ ਜਿਹਾ, ਬਹੁਤ ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਪੀੜ ਨਾਲ, ਪੀਲਾ ਤੇ ਚਿਕਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੰਡਲਾ ਹੈ। ਵਿਚਰਚਿਕਾ ਕਾਲੀ, ਖੁਜਲੀ ਵਾਲੀ, ਦਾਣਿਆਂ ਤੇ ਗਿੱਲੀ, ਅੰਦਰੋਂ ਲਾਲ ਤੇ ਉੱਪਰੋਂ ਕਾਲੀ ਤੇ ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਰੋਗ ਹਿਰਣ ਦੀ ਜੀਭ ਵਰਗਾ ਲੱਗੇ, ਬਹੁਤ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਰਗਾ ਕਰਕਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਚਰਮਾਖਿਆ ਕੋਢ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਪਸੀਨਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਮੱਛੀ ਦੇ ਪੱਛਕਾਂ ਵਰਗਾ, ਸੁੱਕਾ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਰੁੱਖਾ, ਕਾਲਾ-ਸਲੇਟੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਿੜਿਮਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁੱਕਾ, ਬਾਹਰੋਂ ਤੇਲੀਆ, ਮਲਣ ਤੇ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਉਡੇ, ਚਿਕਣ ਤੇ ਪਤਲਾ, ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਉੱਤੇ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ, ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਖੁਜਲੀ, ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਧਾਗੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ, ਉਹ ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਜਿੱਥੇ ਕੜਾ ਦਰਦ, ਤੇਜ਼ ਖੁਜਲੀ, ਲਾਲ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ, ਦੁਰਵਾ ਘਾਹ ਜਾਂ ਅਤਸੀ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਦਰੂ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੋਲ, ਮੋਟਾ, ਲਗਾਤਾਰ ਸੜਨ, ਲਾਲ ਪੀਵ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਖਮ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸੜਨ, ਤਰਲਤਾ ਤੇ ਦਰਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ, ਫਿੱਕਾ ਤੇ ਲਾਲ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਖੁਜਲੀ, ਸੜਨ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ, ਉਹ ਪੁੰਡਰੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛਾਲੇ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਲਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਮਾ ਵਿੱਚ ਛਾਲੇ ਤੇ ਦਾਣੇ, ਖੁਜਲੀ, ਤਰਲਤਾ ਤੇ ਦਰਦ, ਪਤਲਾ, ਕਾਲਾ-ਲਾਲ, ਸੁੱਕਾ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਤੰਬ, ਹੱਥ ਤੇ ਕੋਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਹੱਥ ਲਾਉਣ 'ਤੇ ਦਰਦ, ਖੁਜਲੀ, ਲਾਲੀ ਤੇ ਤੇਜ ਸੜਨ, ਉਹ ਕਾਕਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਲ, ਫਿਰ ਕਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਵਰਗਾ, ਕਦੇ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਇਕੱਠੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਉਸਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਕੋਢ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੈ, ਉਹ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੋਢ ਹੱਡੀ, ਮਜਜਾ ਜਾਂ ਵੀਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ ਜਾਂ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਚਮੜੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਤੱਕ ਚਮੜੀ ਤੱਕ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਸਰੀਰ ਰੁੱਖਾ ਤੇ ਰੰਗ ਉਜੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਹੂ ਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨਾ, ਗਰਮੀ, ਸੋਜ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਚਰਬੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਜਜਾ, ਹੱਡੀ, ਅੱਖ ਜਾਂ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਜ਼ਖਮ, ਵੀਰਜ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ, ਜਾਂ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੱਛਣ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵਿਤ੍ਰ (ਵਿਟਿਲੀਗੋ), ਜਿਹੜਾ ਸਿਰਫ਼ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਤ ਤੋਂ ਲਾਲ ਤੇ ਸੁੱਕਾ, ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਤਾਮਬੀ, ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੜਦਾ ਤੇ ਵਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ, ਕਫ ਤੋਂ ਚਿੱਟਾ, ਮੋਟਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੁਜਲੀ ਨਾਲ ਲਾਲੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ, ਮਾਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਚਿੱਟਾ ਨਹੀਂ, ਵਾਲ ਵਧੇਰੇ ਹਨ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਨਹੀਂ, ਨਵਾਂ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੜਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਟਿਲੀਗੋ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਜਨਾਨੀ ਅੰਗ, ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਜਾਂ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।