ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੀ ਦੋਸ਼ਤਤਾਵਾਂ (ਵਿਕਾਰਾਂ) ਨੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੀ, ਲੰਮੀ, ਮੋਟੀ ਤੇ ਖੁਰਦਰੀ ਲੜੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਸ ਸਾਰੀ ਲੜੀ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਨਾਲ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ, ਦਸਤ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ, ਹਿੱਚਕੀਆਂ, ਉਲਟੀ, ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ, ਭੁਲਾਵਾ, ਰੰਗ ਉੱਡ ਜਾਣਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਮਿੱਟ ਜਾਣਾ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਛਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਲੱਛਣ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਦੇ ਵਧਣ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਫ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ, ਜਕੜ, ਨੀਂਦ, ਸੁਸਤਪਨ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਕੰਬਣ, ਪਾਗਲਪਨ, ਭੁੱਖ ਨ ਲੱਗਣੀ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪੇਟ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੱਡੀਆਂ ਟੁੱਟਣ ਜਿਹੀ ਪੀੜਾ, ਪਿਆਸ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਭਾਰੀਪਨ, ਗੰਦਗੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਇਹ ਰੋਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਵੱਡਾ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਫੋੜਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੀਲੀ, ਲਾਲ ਜਾਂ ਫਿੱਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਚਿੱਪੜੀ, ਕਾਲੀ, ਕੌਲੀਆਂ ਵਰਗੀ, ਗੰਦੀ, ਸੋਜੀ ਹੋਈ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਮੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਪੈਣ ਤੇ ਫਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਸਾਂ ਤੇ ਰਗਾਂ ਨੰਗੀਆਂ ਹੋਣ, ਇਹ ਰੋਗ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁਰਦੇ ਵਾਂਗ ਬਦਬੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨੂੰ 'ਮੈਲਿਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਤੇ ਰਗਾਂ ਤੇ ਪਿੱਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧਣ ਨਾਲ, ਘੋੜੇ ਚਣ ਵਰਗੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਛਾਲੇ, ਸੋਜ, ਬੁਖਾਰ, ਦਰਦ, ਸੜਨ ਤੇ ਕਾਲੇ ਲਹੂ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰੋਗ ਸਿਰਫ ਰਸਤੇ (ਨਾਡੀਆਂ) ਕਰਕੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਦੋ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਜੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ (ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ) ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਲੈਣ, ਜਾਂ ਨਸਾਂ, ਮਾਸ ਤੇ ਰਗਾਂ ਨੂੰ ਫਾੜ ਦੇਣ, ਨਮੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਣ, ਤੇ ਮੁਰਦੇ ਵਾਂਗ ਬਦਬੂ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੋਗ ਅਸਾਧ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਰਾਬ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਗਲਤ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਲੜਾਈ-ਝਗੜਾ ਜਾਂ ਚੋਰੀ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗੰਦੀ ਪਦਾਰਥ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਲਹੂ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਕੇ ਸੁੱਕਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਗੰਦਗੀ ਕੋੜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਰੋਗ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਗ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ (ਧਾਤੂਆਂ) ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਸੀਨੇ, ਨਮੀ ਤੇ ਸੰਕੋਚ ਨਾਲ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ ਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਕੀੜੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਲਾਂ, ਚਮੜੀ, ਨਸਾਂ ਤੇ ਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਕੋੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਲਿਪਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਕੋੜ ਦੀ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੋੜ 'ਕਾਪਾਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਤੋਂ 'ਉਦੁੰਬਰ', ਤੇ ਕਫ ਤੋਂ ਮੰਡਲ, ਵਿਕਰਚੂ, ਰਿਸ਼ਿਆ, ਅਤੇ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਮਿਲਕੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ। ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਚਰਮਾ, ਏਕ-ਕੁਸ਼ਟ, ਕਿੜੀਮਾ, ਸਿਧਮਾ, ਅਲਸਾ ਅਤੇ ਵਿਪਾਦਿਕਾ। ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਮਿਲਕੇ ਜਾਂ ਕਫ ਤੇ ਪਿੱਤ ਮਿਲਕੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਹਨ: ਦਦਰੂ, ਸ਼ਤਾਰੁਸ਼ੀ, ਪੁੰਡਰੀਕਾ, ਪਾਮਾ, ਅਤੇ ਚਰਮਦਲ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਕਣਾ, ਪੂਰਵਤ੍ਰਿਕਾ, ਦਦਰੂ ਨਾਲ ਕਾਕਣਾ, ਪੁੰਡਰੀਕਾ, ਰਿਆਝੀਹਵਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਕੋੜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਹਨ। ਕੋੜ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਖੁਰਦਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਸੀਨਾ ਆ ਸਕਦਾ ਜਾਂ ਚਮੜੀ ਸੁੱਕ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਲਣ, ਖੁਜਲੀ, ਸੁੰਨਾਪਨ, ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਕਾਲਾਪਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਖਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਛੇਤੀ ਆਉਣਾ ਤੇ ਲੰਮਾ ਚੱਲਣਾ, ਠੀਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰੁੱਖਾ ਰਹਿ ਜਾਣਾ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਉਤਪਤਿ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਭੜਕ ਜਾਣਾ ਵੀ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਕੋੜ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਰੋਮਾਂਚ (ਕੰਬਣ), ਲਹੂ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਕਾਲਾ, ਲਾਲ, ਸੁੱਕਾ, ਰੁੱਖਾ ਤੇ ਖੋਪਰੀ ਵਰਗਾ ਪਤਲਾ ਹੋਵੇ, ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਖ਼ਰਾਬ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਕਾਪਾਲਾ' ਕੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਉਦੁੰਬਰ' ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਵਰਗਾ ਕੋੜ 'ਆਉਦੁੰਬਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੋਲ, ਮੋਟੀ ਕੰਢੀ ਵਾਲਾ, ਤੇਜ਼ ਜਲਣ ਤੇ ਦਰਦ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੁਲ੍ਹਾ, ਨਾ ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਭਾਰੀ, ਤੇਲੀਆ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਲਾਲ, ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਮੰਡਲ' ਕੋੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪੁੱਛਾਂ, ਬਹੁਤ ਖੁਜਲੀ, ਪੀਵ ਆਉਣੀ, ਤੇ ਕੀੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਚਿੱਟਾ-ਪੀਲਾ ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। 'ਵਿਕਰਚਿਕਾ' ਕਾਲੀ, ਖੁਜਲੀ, ਫੋੜੇ, ਨਮੀ, ਅੰਦਰੋਂ ਲਾਲ, ਤੇ ਉੱਪਰੋਂ ਕਾਲੀ ਤੇ ਉੱਪਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਚਰਮਾਖਿਆ' ਕੋੜ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਸ਼ਿਆ-ਜੀਹਵਾ (ਹਿਰਣ ਦੀ ਜੀਭ) ਵਰਗੀ ਲੱਗੇ, ਬਹੁਤ ਕੀੜੇ ਹੋਣ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਰਗਾ ਖੁਰਦਰਾ ਹੋਵੇ। 'ਕਿੜੀਮਾ' ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਪਸੀਨਾ ਨਾ ਆਵੇ, ਮੱਛੀ ਦੀ ਪੱਖੀ ਵਰਗੀ, ਸੁੱਕੀ, ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਰੰਗਤ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਅਚੰਗੀ, ਖੁਜਲੀ, ਰੁੱਖੀ ਤੇ ਸਲੇਟੀ-ਕਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁੱਕੀ, ਬਾਹਰੋਂ ਤੇਲੀਆ, ਅੰਦਰੋਂ ਘਸਣ ਤੇ ਧੂੜ ਛੱਡੇ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੀ, ਪਤਲੀ, ਤੇਲੀਆ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ। 'ਵਿਪਾਦਿਕਾ' ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਲ-ਧਾਗਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ, ਉੱਤੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਖੁਜਲੀ, ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਉੱਪਰੀ ਸੁੱਕੜ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਭਾਰੀ ਖੁਜਲੀ, ਲਾਲ ਫੋੜੇ, ਵੱਡਾ ਫੈਲਾਅ, ਦੁਰਵਾ ਘਾਹ ਜਾਂ ਅਤਸੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਦਦਰੂ' ਉੱਪਰੀ, ਗੋਲ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਖੁਜਲੀ ਵਾਲਾ, ਮੋਟੀ ਜੜ੍ਹੀ, ਲਗਾਤਾਰ ਸੜਨ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਲਾਲ ਪੀਵ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਖਮ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਣ, ਨਮੀ, ਦਰਦ, ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਫਿੱਕਾ-ਗੋਲ ਚੱਕਰ, ਲਾਲੀ ਨਾਲ, ਖੁਜਲੀ, ਜਲਣ ਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 'ਪੁੰਡਰੀਕਾ' ਉੱਪਰੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਲਾਲ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਪਾਮਾ' ਵਿੱਚ ਛਾਲੇ ਤੇ ਫੋੜੇ, ਖੁਜਲੀ, ਨਮੀ, ਦਰਦ; ਪਤਲਾ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਾਲ-ਕਾਲਾ, ਸੁੱਕਾ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚੁੱਕ, ਹੱਥ ਤੇ ਕੂਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 'ਕਾਕਣਾ' ਵਿੱਚ ਛਾਲੇ, ਛੂਹਣ ਤੇ ਦਰਦ, ਖੁਜਲੀ, ਲਾਲੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਜਲਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਲ, ਫਿਰ ਕਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੋਗ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੇ ਚਲਣ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋੜ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੇ ਗੰਭੀਰ ਰੋਗਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕੇ।