ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਵਿਸਰਪ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਠ ਰੋਗ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਤਾਇਆ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਿਸਰਪ ਰੋਗ ਵਾਯੂ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਾਯੂ-ਜਵਰ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੋਜ, ਧੜਕਣ, ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਕੁਝ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਿੱਤ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਪਿੱਤ-ਜਵਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਲਾਲੀ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਫ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਤੇ, ਇਹ ਖੱਜਲੀ, ਚਿਕਣਾਪਨ ਅਤੇ ਕਫ-ਜਵਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੋਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਸੀਨਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਖਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ, ਉਲਟੀ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਸਤ, ਪਿਆਸ, ਚੱਕਰ, ਸੋਜ ਦੇ ਫਟਣ, ਭੁੱਖ ਮਿਟ ਜਾਣਾ, ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਰੁਚੀ ਮਿਟ ਜਾਣੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਕਾਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਗ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗਾਰੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਖੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਰੋਗ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਾਰੇ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੋਗ ਕਾਲਾ, ਨੀਲਾ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਤਪਾਦਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਰੋਗ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਹੋਸ਼ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਣੀ ਅਤੇ ਸਾਹ ਰੁਕ ਜਾਣਾ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹਿੱਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਈ ਵਾਰੀ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਹੋਣ ਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਜ਼ਮੀਨ, ਪਲੰਗ ਜਾਂ ਸੀਟ 'ਤੇ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ 'ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ' ਵਿਸਰਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਯੂ ਕਫ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਯੂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਫ ਜਾਂ ਰਕਤ ਨੂੰ ਫਾੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਰਕਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਮੜੀ, ਨਸਾਂ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਲੰਬੀ, ਮੋਟੀ, ਖੁਰਦਰੀ ਗਠੜੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਰੁਕਣ, ਖੰਘ, ਦਸਤ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਣਾ, ਹਿੱਕ, ਉਲਟੀ, ਚੱਕਰ, ਉਲਝਣ, ਰੰਗ-ਬਦਲ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਮਿਟ ਜਾਣੀ—ਇਹ ਲੱਛਣ 'ਗਠੜੀ ਵਾਲਾ ਵਿਸਰਪ' ਹਨ, ਜੋ ਕਫ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਫ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਬੁਖਾਰ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਜਕੜ, ਨੀਂਦ, ਸੁਸਤਤਾ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕੰਪਣ, ਬੇਖਿਆਲੀ, ਭੁੱਖ ਮਿਟ ਜਾਣੀ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਪਚਨ-ਅੱਗ ਦੀ ਹਾਨੀ, ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, ਪਿਆਸ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀਅਤ, ਮਲ-ਮੂਤਰ ਦੀ ਇਕੱਠ, ਅਤੇ ਪਰਤ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਫੋੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪੀਲਾ, ਲਾਲ ਜਾਂ ਫਿੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿਕਣਾ, ਕਾਲਾ, ਰਾਖ ਵਾਂਗ, ਗੰਦਾ, ਸੋਜਿਆ, ਭਾਰੀ; ਗਹਿਰੀ ਪਕਵਾਈ, ਹੇਟ ਨਾਲ ਛੁਹਣ ਤੇ ਨਮੀ, ਫਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਕੇ ਮਾਸ ਵਾਂਗ, ਨਸਾਂ ਅਤੇ ਰਗਾਂ ਵਿਖੇ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਰਦੇ ਦੀ ਵਾਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ 'ਮੈਲ ਵਾਲਾ ਵਿਸਰਪ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਣਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੋਟ, ਰਕਤ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਉਤਪਾਤ ਨਾਲ, ਵਾਯੂ ਵਿਸਰਪ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਠੜੀਆਂ ਘੋੜੇ-ਚਣੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨ, ਸੋਜ, ਬੁਖਾਰ, ਦਰਦ, ਜਲਣ, ਕਾਲਾ ਰਕਤ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੋਗ ਨਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਉਪਚਾਰਯੋਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੂਹਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਜਟਿਲਤਾ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਨਾਂ 'ਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਾਧ ਹਨ; ਨਸਾਂ, ਰਗਾਂ, ਮਾਸ ਫਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਮੀ ਅਤੇ ਮੁਰਦੇ ਦੀ ਵਾਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਚਲਣ, ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਅਣਦੇਖੀ, ਲੜਾਈ, ਚੋਰੀ—ਇਹਨਾਂ ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਗੰਦਗੀ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਗੰਦਗੀ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਰਕਤ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਸੁੱਕਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ-ਬਦਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਗੰਦਗੀ ਕੁਸ਼ਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਮੜੀ-ਰੋਗਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਰੋਗ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਣਦੇਖਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਟਿਸ਼ੂ, ਬਾਹਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ, ਉਲਝਾ ਕੇ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਸੀਨਾ, ਨਮੀ ਅਤੇ ਸੰਕੋਚ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਤੇ ਖੁਰਦਰੇ ਕੀੜੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਵਾਲ, ਚਮੜੀ, ਨਸਾਂ ਅਤੇ ਰਗਾਂ 'ਚ ਘੁਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਕੁਸ਼ਠ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਖ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਕੁਸ਼ਠ ਰੋਗ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ, ਇਕੱਲੇ, ਜੋੜੇ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਕਾਪਾਲਾ, ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਉਦੁੰਬਰ, ਕਫ ਤੋਂ— ਮੰਡਲ, ਵਿਕਰਚੂ, ਰਿਸ਼ਯ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ-ਪਿੱਤ ਤੋਂ; ਚਰਮਾ, ਏਕ-ਕੁਸ਼ਠ, ਕਿਟਿਮਾ, ਸਿਧਮਾ, ਅਲਸਾ, ਵਿਪਾਦਿਕਾ। ਵਾਯੂ-ਕਫ ਅਤੇ ਕਫ-ਪਿੱਤ ਤੋਂ, ਦਦਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਰੁਸ਼ੀ; ਪੁੰਡਰੀਕਾ (ਫੋੜਿਆਂ ਨਾਲ), ਪਾਮਾ, ਅਤੇ ਚਰਮਦਲ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਕਾਕਣਾ, ਪੂਰਵਤ੍ਰਿਕਾ, ਦਦਰੂ-ਕਾਕਣਾ, ਪੁੰਡਰੀਕਾ, ਰਯਜਿਹਵਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਕੁਸ਼ਠ ਰੋਗ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਗ ਛੁਹਣ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਚਿਕਣੇ ਜਾਂ ਖੁਰਦਰੇ, ਪਸੀਨੇ ਜਾਂ ਸੁੱਕਣ ਵਾਲੇ, ਰੰਗ-ਬਦਲ, ਜਲਣ, ਖੱਜਲੀ, ਸੁੰਨ, ਚੁਭਣ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਖਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਉਣ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿਣਾ, ਠੀਕ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਖੁਰਦਰੇ ਰਹਿਣਾ; ਥੋੜ੍ਹੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੋਂਗਟੇ, ਕਾਲਾ ਰਕਤ—ਇਹ ਕੁਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਲਾ, ਲਾਲ, ਸੁੱਕਾ, ਖੁਰਦਰਾ, ਖਪੜੀ ਵਾਂਗ ਪਤਲਾ ਹੋਵੇ— ਇਹ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਨਸ਼ਟ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਕਾਪਾਲਾ ਕੁਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਣਿਯਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦੁੰਬਰ ਵ੍ਰਖ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਕੁਸ਼ਠ 'ਆਉਦੁੰਬਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗੋਲ, ਮੋਟੀਆਂ ਕਿਨਾਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇਜ਼ ਜਲਣ ਅਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ। ਇਹ ਖੁਲ੍ਹਾ, ਨਾ ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਦੁੰਬਰ ਵਾਂਗ; ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸਚਾ, ਭਾਰੀ, ਚਿਕਣਾ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਲਾਲ, ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ। ਪੂਛਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਬਹੁਤ ਖੱਜਲੀ, ਪਸੀਨਾ, ਕੀੜੇ; ਚਿਕਣਾ ਤੇ ਪੀਲਾਪਨ, ਮੰਡਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਕਰਚਿਕਾ ਕਾਲਾ, ਖੱਜਲੀ, ਫੋੜੇ, ਨਮੀ, ਖੁਰਦਰਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਲਾਲ, ਅੰਦਰੋਂ ਕਾਲਾ, ਉਭਰਾ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਦੀ ਰਿਸ਼ਯ-ਜਿਹਵਾ (ਹਿਰਨ ਦੀ ਜੀਭ) ਵਾਂਗ ਆਕৃতি ਹੋਵੇ, ਬਹੁਤ ਕੀੜੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਾਂਗ ਖੁਰਦਰਾ, 'ਚਰਮਾਖਿਆ' ਕੁਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜੋ ਪਸੀਨਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਮੱਛੀ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੁੱਕਾ, ਅੱਗੀ ਰੰਗ, ਛੁਹਣ 'ਤੇ ਅਸੁਖਦ, ਖੱਜਲੀ, ਖੁਰਦਰਾ ਅਤੇ ਸਲੇਟੀ-ਕਾਲਾ, ਉਹ 'ਕਿਟਿਮਾ' ਕੁਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਵਿਸਰਪ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਠ ਰੋਗ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਕਾਰਨ, ਅਤੇ ਉਪਚਾਰਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ, ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਤਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਣ।