ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ ਕਿ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਖੁਜਲ, ਰੋਆਂ ਦਾ ਪੀਲਾਪਨ, ਚਮੜੀ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਭਾਰੀਪਨ, ਚਿਕਣਾਪਨ, ਚਮੜੀ ਦੀ ਮਲਾਇਮਤਾ, ਸਖ਼ਤੀ, ਦਰਦ, ਨੀਂਦ, ਉਲਟੀ ਅਤੇ ਹਜ਼ਮਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਸੂਜਨ ਚੋਟ, ਜ਼ਖ਼ਮ, ਵਾਟ ਜਾਂ ਠੰਢੀ ਹਵਾ, ਖੱਟੀ ਹਵਾ ਜਾਂ ਭਲਾਤਕ ਅਤੇ ਕਪੀਕਚੂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਟ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਮਿਰਚੀਦਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਵੀ ਸੂਜਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਲਾਲੀ, ਤੀਬਰ ਤਾਪ, ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਜਲਣ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਕਟਨ, ਨਖ਼, ਜਾਂ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਨਾ-ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਵੀ ਸੂਜਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਦਗੀ, ਪਖ਼ਾਨ, ਪੇਸ਼ਾਬ, ਬੀਜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਜਾਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਚੂਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਐਸੀ ਸੂਜਨ ਨਰਮ, ਹਿਲਣ ਵਾਲੀ, ਢਲਕਣ ਵਾਲੀ, ਜਲਦੀ ਦਰਦ ਤੇ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਨਵੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਠੀਕ ਹੋਣਯੋਗ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਸਾਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸਰਪਾ ਜਾਂ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸਰਪਾ ਵੀ ਸੂਜਨ ਵਾਂਗ, ਚੋਟ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡਰ ਜਾਂ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਪਚਾਰਯੋਗਤਾ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਧਾਤੂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖਾਸ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕਾਂ ਨਾਲ ਧਾਤੂਆਂ ਉਤਪਾਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਸ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਉਤਸਰਜਨਾਂ ਦੀ ਰੋਕਟੋਕ, ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਜ਼ਮੇ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝਣ ਨਾਲ ਇਹ ਰੋਗ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਵਾਟ ਕਾਰਨ ਵਿਸਰਪਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੂਜਨ, ਧੜਕ, ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਰਦ, ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਾਵਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਿੱਤ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਖੁਜਲ, ਚਿਕਣਾਪਨ ਅਤੇ ਕਫ਼-ਜਵਰ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੋਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਸੀਨਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ੁਕਾਮ, ਉਲਟੀ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਸਤ, ਪਿਆਸ, ਚੱਕਰ, ਸੂਜਨ ਦਾ ਫਟਣਾ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ, ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਰੁਚੀ ਦੀ ਘਾਟ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਵਾਟ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਗ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਾਰ ਚਟਕ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵਿਸਰਪਾ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅੰਗਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬੁਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਕਾਲੀ, ਨੀਲੀ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਛਾਲੇ ਜਾਂ eruption ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ-ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਫੈਲਣਾ ਮਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਟ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਹੋਸ਼ ਖੋ ਜਾਣਾ, ਨੀਂਦ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਣਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਹਿਕਕੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਬੰਦਾ ਐਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਖੱਟਿਆ ਜਾਂ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਪੀੜਤ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉਲਝਣ ਨਾਲ, ਜਾਗਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸਰਪਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਟ ਨੂੰ ਕਫ਼ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਫ਼ ਜਾਂ ਰਕਤ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਰਕਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਮੜੀ, ਨਸਾਂ, ਰਗਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਕੇ, ਲੰਬੀ, ਮੋਟੀ, ਖ਼ਰਦਰੀ ਗੁੱਛੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਰਕਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ, ਦਸਤ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ, ਹਿਕਕੀਆਂ, ਉਲਟੀ, ਚੱਕਰ, ਉਲਝਣ, ਰੰਗ ਬਦਲਣਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ—ਇਹ ਸਭ ਗੰਢੀਦਾਰ ਵਿਸਰਪਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਜੋ ਵਾਟ ਤੇ ਕਫ਼ ਦੇ ਉਤਪਾਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਜ਼ੁਕਾਮ, ਸਖ਼ਤੀ, ਨੀਂਦ, ਸੁਸਤਾਪਨ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਹਿਲਣਾ, ਪਾਗਲਪਨ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਹਜ਼ਮੇ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਘਾਟ, ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, ਪਿਆਸ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀਪਨ, ਮਲ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਲਪਕ—ਇਹ ਰੋਗ ਨਾਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਅੰਤਰੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਛਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਪੀਲਾ, ਲਾਲ ਜਾਂ ਪੀਲਾਪਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿਕੜਾ, ਕਾਲਾ, ਕਾਲਖ ਵਰਗਾ, ਗੰਦਾ, ਸੁਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਕ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਗਰਮੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਨਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਮਾਸ ਵਾਂਗ, ਨੰਗੀਆਂ ਰਗਾਂ ਤੇ ਨਸਾਂ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਲੱਛਣ ਨਾਲ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਵਾਂਗ ਬਦਬੂ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਫੈਲਣ ਨੂੰ 'ਕੀਚੜੀ ਵਿਸਰਪਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੋਟ ਜਾਂ ਰਕਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਉਤਪਾਤ ਨਾਲ, ਵਾਟ ਵਿਸਰਪਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ ਦੀ ਦਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਛਾਲੇ, ਸੂਜਨ, ਜ਼ੁਕਾਮ, ਦਰਦ, ਜਲਣ, ਕਾਲਾ ਰਕਤ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਾਡੀਆਂ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਸਾਧਯ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਦੁਹਿਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਬਿਨਾ ਉਲਝਣਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਤਿੰਨੋ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਮਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਾਧ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸਾਂ, ਰਗਾਂ, ਮਾਸ ਦਾ ਫਟਣਾ, ਨਮੀ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਵਾਂਗ ਬਦਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਲਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਅਤੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਲੜਾਈ-ਝਗੜਾ ਜਾਂ ਚੋਰੀ ਵਰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ, ਪਾਪੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ, ਚਾਹੇ ਨਵੇਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਦਾਰਥ ਨਸਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਦਾਰਥ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਰਕਤ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਕੇ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦਾ ਰੰਗ ਉਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਗੰਦਗੀ ਕੋਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਫ਼ਾਰ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਸੀਨੇ, ਨਮੀ ਅਤੇ ਸੰਗੋਚਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਤੇ ਖ਼ਰਦਰੇ ਕੀੜੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਰੋਆਂ, ਚਮੜੀ, ਰਗਾਂ ਅਤੇ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਹਰੀ ਕੋਠ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕੋਠ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਤੂਆਂ—ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨੋ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਵਾਟ ਤੋਂ ਕੋਠ ਨੂੰ ਕਾਪਾਲਾ, ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਉਦੁੰਬਰ, ਕਫ਼ ਤੋਂ ਮੰਡਲ, ਵਿਕਰਚੂ, ਰਿਸ਼ਯ, ਅਤੇ ਵਾਟ-ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਚਰਮਾ, ਏਕ-ਕੋਠ, ਕਿਟੀਮਾ, ਸਿਧਮਾ, ਅਲਸਾ, ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਵਾਟ-ਕਫ਼ ਅਤੇ ਕਫ਼-ਪਿੱਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਡਡਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਰੁਸ਼ੀ, ਪੁੰਡਰੀਕਾ (ਫੋੜਿਆਂ ਵਾਲਾ), ਪਾਮਾ ਅਤੇ ਚਰਮਦਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ, ਕਾਕਣਾ, ਪੂਰਵਤ੍ਰਿਕਾ, ਡਡਰੂ (ਕਾਕਣਾ ਸਮੇਤ), ਪੁੰਡਰੀਕਾ, ਰਯਜਿਹਵਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੋਠ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।