ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਜੀ! ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਆਉਣ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ—ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ—ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਰਹੇ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਰੋਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਭਾਰੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਖਾਣਾ ਖਾਏ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਮਕੀਨ, ਖਾਰਾ, ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਗੈਰਾ ਵਧੇਰੇ ਖਾਏ, ਜਾਂ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਅਣਗਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਸਖ਼ਤ ਮਾਸ ਖਾਧਾ ਜਾਵੇ, ਹਜ਼ਮਾ ਠੀਕ ਨਾ ਰਹੇ, ਥਕਾਵਟ, ਵਿਅਭਿਚਾਰ, ਯਾਤਰਾ ਜਾਂ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਸਭ ਸੋਜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ, ਦਸਤ, ਬਵਾਸੀਰ, ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗ, ਬੁਖ਼ਾਰ, ਫੁਲਾਵ, ਆਲਸ, ਉਲਟੀ, ਹਿੱਕ, ਖੂਨ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਫੈਲਦੇ ਰੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ ਦੇ ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੋਜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੇਕਰ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲਏ, ਉਹਨੂੰ "ਸਰਵਾਂਗਗ" ਆਖਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ "ਸਰਵਗਤ" ਅਤੇ ਜੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਥਾਂ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ "ਪ੍ਰਤਿਆਪ੍ਰਤਿਆਗ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਛੀਂਕ ਆਉਣੀ, ਸਿਰ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰ, ਵਾਤ ਰੂਪੀ ਸੋਜ ਜੋ ਚਲਾਇਤ, ਸੁੱਕੀ, ਵਾਲ ਰੁੱਖੜੇ, ਲਾਲ ਜਾਂ ਕਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਥੈਲੀ, ਜੋੜਾਂ, ਤੇ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਸੋਜ, ਸੁੰਨ ਹੋਣਾ, ਵਾਤ ਦਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਪੀੜਤ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸੋਜ ਤੇਲਦਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੇ ਦਿਨ ਚ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ ਤੇ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਚੁਭਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੋਜ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੀਲੀ-ਲਾਲ, ਸੁੱਕੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਾ ਘਟਣ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਨਾ ਘਟਣ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਿਆਸ, ਸਾੜ, ਬੁਖ਼ਾਰ, ਪਸੀਨਾ, ਚੱਕਰ, ਨਮੀ, ਮੁਰਝਾਹਟ, ਇੱਛਾ, ਦਸਤ, ਵਾਸ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਨਰਮੀ ਤੇ ਮਲਾਇਮਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਫ ਵਾਲੀ ਸੋਜ ਵਿੱਚ ਖੁਜਲੀ, ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਪੀਲਾਪਣ, ਚਮੜੀ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਠੰਢੀ, ਭਾਰ, ਤੇਲਦਾਰ, ਚਿਕਣ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਦਰਦ, ਨੀਂਦ, ਉਲਟੀ ਤੇ ਹਜ਼ਮੇ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੋਜ ਜਖਮ, ਚੀਰਾ, ਚੋਟ, ਠੰਢੀ ਹਵਾ, ਖੱਟੀ ਹਵਾ ਜਾਂ ਭੱਲਾਤਕ ਤੇ ਕਪੀਕਚੂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤਿੱਖੇ ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਵੀ ਸੋਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਾਲੀ, ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ, ਫੈਲਦੀ ਸੁਜਾਕ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲੀਆਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਡੱਸਣ, ਖੰਭਣ ਜਾਂ ਛੂਹਣ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੌਦਿਆਂ, ਹਵਾਵਾਂ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਚੂਰਨ ਦੇ ਲਾਗ ਨਾਲ ਵੀ ਸੋਜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਐਸਾ ਸੋਜ ਨਰਮ, ਚਲਾਇਤ, ਢਿੱਲੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਰਦ ਤੇ ਸਾੜ ਵਾਲੀ, ਨਵੀਂ, ਬਿਨਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋਣਯੋਗ ਤੇ ਕੁਝ ਅਸਾਧ ਹੋਣਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਵਿਸਰਪ ਜਿਹੇ ਫੈਲਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਸਰਪ ਵੀ ਚੋਟ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਿਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਸੋਜ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡਰ ਜਾਂ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਕਿਹੜੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਾਂ ਅਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਦੇ ਬਾਹਰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਸ, ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕ, ਅਣਗਲ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਜ਼ਮੇ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਇਹ ਰੋਗ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਵਾਤ ਕਾਰਨ ਵਿਸਰਪ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਤ-ਜਵਰ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ—ਸੋਜ, ਧੜਕ, ਚੀਰਦਾ ਦਰਦ, ਥਕਾਵਟ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ—ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਪਿੱਤ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ, ਪਿੱਤ-ਜਵਰ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਲਾਲੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਫ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਖੁਜਲੀ, ਤੇਲਦਾਰ ਅਤੇ ਕਫ-ਜਵਰ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਭਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਤੇ eruptions ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਰਗੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਬੁਖ਼ਾਰ, ਉਲਟੀ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਦਸਤ, ਪਿਆਸ, ਚੱਕਰ, ਸੋਜ ਦਾ ਫਟਣਾ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ, ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਨਾ ਆਉਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਗ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛਿੱਟਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ; ਜਿਥੇ-ਜਿਥੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਾਰੇ ਬੁਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰੰਗ ਕਾਲਾ, ਨੀਲਾ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਵੇ, eruptions ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੋਗ ਮਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਤ ਬਹੁਤ ਤੀਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਹੋਸ਼ ਉੱਡ ਜਾਣਾ, ਨੀਂਦ ਆਉਣੀ ਅਤੇ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਿੱਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇੰਨੀ ਮਾੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਦੇ ਜ਼ਮੀਨ, ਕਦੇ ਖੱਟ ਜਾਂ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਤੜਫ਼ਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਵਿਸਰਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ, ਕਫ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਫ ਜਾਂ ਖੂਨ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਖੂਨ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ, ਨਸਾਂ, ਰਗਾਂ ਤੇ ਮਾਸ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰਕੇ, ਲੰਬੀ, ਮੋਟੀ, ਰੁੱਖੜੀ ਗਿੱਠਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਤੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ, ਦਸਤ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ, ਹਿੱਕ, ਉਲਟੀ, ਚੱਕਰ, ਮੂਰਛਾ, ਰੰਗ ਉਡ ਜਾਣਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਗਿੱਠਦਾਰ ਵਿਸਰਪ, ਵਧੇਰੇ ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਫ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬੁਖ਼ਾਰ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਜਕੜ, ਨੀਂਦ, ਸੁਸਤਾਹਟ, ਸਿਰਦਰਦ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕੰਬਾਹਟ, ਬੇਸੁਧੀ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਹਜ਼ਮੇ ਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਨਾਸ, ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, ਪਿਆਸ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰ, ਮਲਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ, ਅਤੇ ਲੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਰੋਗ ਨਾਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉੱਤੇ ਫੋੜੇ, ਤੇਜ਼ ਪੀਲੇ, ਲਾਲ ਜਾਂ ਫਿਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਿਕੜੇ, ਕਾਲੇ, ਕੋਇਲੇ ਵਰਗੇ, ਗੰਦੇ, ਸੋਜੇ ਹੋਏ, ਭਾਰੀ; ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਗਰਮੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ, ਨਸਾਂ ਤੇ ਰਗਾਂ ਨੰਗੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਲੱਛਣ ਨਾਲ, ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁਰਦੇ ਦੀ ਵਾਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ "ਕੀਚੜੀ ਵਿਸਰਪ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੋਟ, ਖੂਨ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਕੇ, ਵਾਤ ਵਿਸਰਪ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘੋੜੀ ਦੀ ਦਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਗਿੱਠਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। eruptions, ਸੋਜ, ਬੁਖ਼ਾਰ, ਦਰਦ, ਸਾੜ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਖੂਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਨਾਡੀ ਰੋਗ ਠੀਕ ਹੋਣਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਮਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਨਸਾਂ, ਰਗਾਂ, ਮਾਸ ਨੂੰ ਫਾੜ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਨਮੀ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਮੁਰਦੇ ਦੀ ਵਾਸ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਅਸਾਧ, ਅਥਾਹ ਰੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੋਜ ਅਤੇ ਵਿਸਰਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।