ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੀਲੀਆ-ਸੁਜਨ ਦੇ ਮੂਲ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੰਬਣ ਅਤੇ ਹਿਲਣ-ਡੁੱਲਣ ਵਰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਬਕੋਦਰਾ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਤੇਲੀਆ ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਤੱਤ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਚਿਆ ਤੇ ਨਾ-ਪਚਿਆ ਰਸ ਜੋੜਾਂ ਅਤੇ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੀ ਪਿਘਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਸੀਨਾ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਰਸਾਂ ਗਾੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਰਸ ਪੇਟ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੇਟ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਭਾਰੀ, ਗੋਲ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਅਤੇ ਅਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਨਾਡੀ 'ਤੇ ਹੱਥ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਧੜਕਣ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼, ਤਲੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਐਸੀਆਂ ਜਿਨਸੀ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਪੀਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਜਨ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਛਲੇ ਦੱਸੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪਿੱਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੋਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਵਾਤ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਸ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਮੜੀ, ਖ਼ੂਨ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਪੀਲਾਪਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰੀਅਤ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੰਤੂ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਢੀਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਪਚਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਕਰਕੇ ਗੁਣ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ, ਚਰਬੀ, ਹੱਡੀ ਘੱਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਗ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਜਿਹੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦਿਲ ਪਿਘਲਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲਾਰ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿਆਸ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਠੰਢੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਇਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਪਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਬੁਖ਼ਾਰ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਕੰਨ ਦਰਦ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਗ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣ ਹਨ—ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇ ਚਮੜੀ ਦਾ ਸੁੱਕਣਾ। ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਪੀਲਾ, ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਚਰਬੀ 'ਤੇ ਵਾਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਸੁੱਕਾ, ਖੁਰਦਰਾ ਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ, ਨਸਾਂ, ਨਖ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਰੀਰ ਸੁੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਸ ਤੇ ਸਵਾਦ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਪਖ਼ਾਨਾ ਸੁੱਕਾ, ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਿੱਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਲੀਆ-ਹਰਾ ਬੁਖ਼ਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਿਆਸ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਬਦਬੂ, ਠੰਢੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਛਾ, ਕੜਵਾਪਣ ਤੇ ਵਕਰੀ ਸਵਾਦ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਸਤ, ਖਟਾਸ, ਜਲਣ, ਅਤੇ ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਮੀ, ਉਂਘ, ਲੂਣੀ ਤੇ ਵਕਰੀ ਸਵਾਦ, ਰੋਮਾਂਚ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਕਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੰਘ ਅਤੇ ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਲੱਛਣ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਫ਼ ਕੜਵਾ ਜਾਂ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਰਬੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੁੱਕਾਪਣ ਕਰਕੇ ਰਕਤ-ਮੋਢਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਲੱਛਣ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਨਿਮੀਆ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਨਾਭੀ, ਪੈਰ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਖਾਨਾ ਕੀੜਿਆਂ ਵਰਗਾ, ਟੁੱਟਾ-ਫੁੱਟਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪਿੱਤ ਵਾਲਾ ਮਰੀਜ਼ ਪਿੱਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪੀਲੀਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਆੰਤੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਖ਼ੂਨ ਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਤੇ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਪਖਾਨਾ ਲਾਲ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਪਚਨ ਵਿਗੜਿਆ, ਪਿਆਸ, ਮੇੰਡਕ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਅਨਿਮੀਆ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਜਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ, ਜਿਵੇਂ ਜਲੋਦਰ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਪੀਲੀਆ, ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਨਿਮੀਆ ਨਾਲ ਹਰਾ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਪਿੱਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਮਿਲੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਚੱਕਰ, ਪਿਆਸ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਹੌਲੀ ਤਪ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਂਘ ਜਾਂ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹਲੀਮਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਆਲਸ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਜਨ ਮੁੱਖ ਰੋਗ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ, ਖ਼ੂਨ, ਕਫ਼ ਤੇ ਵਾਤ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਤੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਸੁਜਨ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਡੀ, ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਸੁਜਨ ਕੁਝ ਲੋਕ 'ਅਵਸਥਾਪਕ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ, ਜਾਂ ਚੋਟ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਵੀ, ਐਸੀਆਂ ਸੁਜਨਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਮਜ ਪੀਲੀਆ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਚੌੜੀ, ਉੱਠੀ ਤੇ ਗੰਢੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਜਨਾਂ ਦਾ ਆਮ ਕਾਰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਜਲਦੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਧੇਰੇ ਭਾਰੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਖਾਣਾ, ਲੂਣੀ, ਖਾਰਾ, ਤਿੱਖਾ, ਖਟਾ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਪਾਣੀ, ਜਾਂ ਅਣਿਯਮਤ ਨੀਂਦ-ਜਾਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਸਨਾ ਰੋਕਣ, ਸਖਤ ਮਾਸ ਖਾਣ, ਅਪਚ, ਥਕਾਵਟ, ਵਿਅਭਿਚਾਰ, ਯਾਤਰਾ ਜਾਂ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਹਿਲ-ਚਲ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ, ਦਸਤ, ਅਰਸ਼, ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਬੁਖ਼ਾਰ, ਗੈਸ, ਆਲਸ, ਉਲਟੀ, ਹਿੱਕ, ਅਨਿਮੀਆ ਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੁਜਨ ਮੂਤਰਾਸ਼ੇ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੱਗੇ, 'ਸਰਵਾਂਗਗ', ਜੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਵੇ, 'ਸਰਵਗਤ', ਅਤੇ ਜੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, 'ਪ੍ਰਤਿਆਪ੍ਰਤਿਆਗ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣ ਹਨ—ਛੀਕਾਂ, ਸਿਰ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਅਤ, ਵਾਤ ਕਾਰਨ ਸੁਜਨ ਜੋ ਚਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ, ਸੁੱਕੀ, ਖੁਰਦਰੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਲਾਲ ਜਾਂ ਕਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਮੂਤਰਾਸ਼ੇ, ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਚਰਬੀ ਦੀ ਸੁਜਨ, ਸੰਨ ਹੋਣਾ, ਵਾਤ ਦਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਰੋਗ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸੁਜਨ ਤੇਲੀਆ ਹੋਵੇ, ਮਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੇ ਦਿਨ ਚ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ ਤੇ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਚੁਭਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਿੱਤ ਕਾਰਨ ਸੁਜਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੀਲੀਆ-ਲਾਲ, ਸੁੱਕੀ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾੜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆਸ, ਜਲਣ, ਬੁਖ਼ਾਰ, ਪਸੀਨਾ, ਚੱਕਰ, ਨਮੀ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਇਛਾ, ਦਸਤ, ਵਾਸ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲਤਾ ਤੇ ਨਰਮੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਪੀਲੀਆ ਅਤੇ ਸੁਜਨ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਕੋਈ ਸਮਝ ਸਕੇ ਕਿ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਗੜਬੜਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਕੀ ਹਨ।