ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਰੋਗ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੋਗ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਠੰਡਾ, ਭਾਰੀ, ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ—ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਅਤੇ ਕਫ—ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੰਦਗੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਮਲਿਨਤਾ, ਜਦੋਂ ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਕੇ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਜਾਂ ਠੰਡ ਨਾਲ ਇਹ ਰੋਗ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰ ਲਵੇ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਗਲਤ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਪਾਨੀ ਪੀ ਲਵੇ, ਜਾਂ ਵੰਮੀ ਆਉਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਤਣਾਅ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੇਟ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਜੋ ਤਿਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੂਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਸ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਿਲੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਲੀ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕੱਛੂਏ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੂਰੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ, ਪਿਆਸ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਸੁਆਦ, ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ, ਬੁਖਾਰ, ਪੀਲਾਪਣ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਵੰਮੀ, ਸੜਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਗੁਮਰਾਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਜਾਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਚਿੱਟੇ, ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ ਧੱਬੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਮਤਲੀ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਤੇਜ਼ ਪਿਆਸ, ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬੁਖਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰੀਪਣ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਕਠੋਰਤਾ, ਰੁਕਾਵਟ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਕਰਕੇ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਿਲੀ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਿਗਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਕਲੀਫਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੁਖਦਾਈ ਉਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੀ ਹਵਾ (ਅਪਾਨ) ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਲ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖੰਘ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਛਾਤੀ ਦਾ ਦਰਦ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਕਬਜ਼, ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਵੰਮੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੇਟ ਦੀ ਹਵਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ, ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਨੱਸਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਗਾਂ ਦੇ ਪੁੱਛ ਵਾਂਗ ਆਕਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਨੂੰ ਹੱਡੀਆਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਸਤੂ ਨੇ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਸੜਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਰਸ ਲੀਕ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਜਾਂ ਜਲਣ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਲ ਘੱਟ, ਬਦਬੂਦਾਰ, ਚਿਕਣਾ, ਪੀਲਾ ਅਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਮਲ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਤਕਲੀਫ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲੇ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਪਿਆਸ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ “ਛਿੱਦਰ ਵਾਲਾ ਪੇਟ” ਜਾਂ “ਲੀਕ ਹੋਣਾ” ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤੇਲ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਗਲਤ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਗ (ਜਠਰਾਗਨੀ) ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਬਹੁਤ ਪਤਲੇ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕਫ਼ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਰਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲੇ ਪਿਆਸ, ਰਸ ਨਿਕਲਣਾ, ਦਰਦ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਨੱਸਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੱਥ ਲਾਉਣ ਤੇ ਨਰਮ, ਕੰਬਣ ਅਤੇ ਕੰਪਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ “ਬਕੋਦਰਾ” ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਿਕਣਾ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਤੱਤ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਸ ਪਚਿਆ ਤੇ ਅਣਪਚਿਆ ਹੋ ਕੇ ਜੋੜਾਂ ਅਤੇ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਸ ਪੇਟ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੇਟ ਭਾਰੀ, ਗੋਲ, ਜਖਮੀ ਅਤੇ ਮੌਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਨਾਡੀ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਧੜਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਨੱਸਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼, ਤਿਲੀ, ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਾਣੀ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਨਮਜਾਤ ਰੋਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਣ, ਪੀਲਾਪਣ ਅਤੇ ਸੂਜ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਟ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਭੜਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਵਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹਟਾਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਦਸ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਮੜੀ, ਖੂਨ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਹਲਦੀ ਵਾਂਗ ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਪੀਲਾਪਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਾਰੀ ਰੋਗ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗ ਛੂਹਣ ਤੇ ਢਿੱਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਅਣਪਚੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਗੁਣ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਖੂਨ, ਚਰਬੀ, ਹੱਡੀ ਘੱਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੱਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਦਿਲ ਪਿਘਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਾਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਘੱਟ ਪਿਆਸ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਠੰਡੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਇੱਛਾ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਬੁਖਾਰ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਗ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਖਾਣ ਕਰਕੇ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇ ਚਮੜੀ ਸੁੱਕਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਘੱਟ, ਪੀਸ਼ਾਬ ਪੀਲਾ, ਪਸੀਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਪੀਸ਼ਾਬ ਘੱਟ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਚਰਬੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਸੁੱਕਾ, ਖੁਰਦਰਾ ਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ, ਨੱਸਾਂ, ਨਖ, ਪੀਸ਼ਾਬ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੂਜ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਵੈਰ, ਮਲ ਸੁੱਕਾ, ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾ-ਹਰਾ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਿਆਸ, ਸੁੱਕਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਬਦਬੂ, ਠੰਡੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਕਸੈਲਾਪਣ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦਾ ਸੁਆਦ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸਤ, ਖੱਟਾਪਣ, ਸੜਨ, ਤੇ ਕਫ਼ ਕਰਕੇ ਦਿਲ ਨਮੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨੀਂਦ, ਲੂਣਿਆ ਤੇ ਖੁਰਦਰਾ ਸੁਆਦ, ਰੋਂਗਟੇ ਖੜੇ ਹੋਣਾ, ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੰਘ, ਵੰਮੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਲੱਛਣ ਪੂਰੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਹਵਾ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਫ਼ ਕਸੈਲਾ ਜਾਂ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਰਬੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰਕੇ, ਸੁੱਕਾਪਣ ਕਰਕੇ, ਖੂਨ ਕਢਾਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਲੱਛਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇਹ ਰੋਗ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਪੇਟ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।