ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ, ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਬਾਹਰੀ ਫੋੜੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਬਹੁਤ ਸੁਕੂਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੁਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫੋੜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਕੋਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਗਤੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੋਜ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਡਕੋਸ਼ੀ ਥੈਲੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਜਦੋਂ ਦਬਾਅ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਥੈਲੀ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਥੇ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਗ ਸੱਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੋਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਅੰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੋਜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਜ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਖੁਰਦਰੀ, ਸੁੱਕੀ ਅਤੇ ਵਾਤ ਕਰਕੇ ਸੜਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਜੀਰ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਪੱਕਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਫ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੋਜ ਗੰਭੀਰ, ਭਾਰੀ, ਤੇਲਦਾਰ, ਖੁਜਲਾਊ, ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਘੱਟ ਦਰਦ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੂਨ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਜ ਕਾਲੀ, ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਵਧਣ ਵਾਲੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਫ਼ ਤੇ ਚਰਬੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੋਜ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਤਾਡ਼ੀ ਦੇ ਫਲ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੋਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਲਾਲਚ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੇਠਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅੰਡਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਡਾਂ ਦੀ ਸੋਜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਾਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਹੜਨ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਪਖਾਣਾ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਣਿਯਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਘਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਵਿਗੜ ਕੇ ਖੂਨ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋੜ ਉੱਤੇ ਗਾਂਠ ਵਰਗੀ ਸੋਜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਠ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਤੇ ਵਧ ਕੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੋਜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੂਨ ਦੀ ਵਾਧੂਤਾ ਲਾਇਲਾਜ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਾਤ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸੁੱਕੀਆਂ, ਕਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਲਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੂਲ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਖਿੜਕੀ। ਵਾਤ ਅੱਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਲਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਾਸਿਕ ਧਰਮ ਵਿਗੜਨ ਕਰਕੇ ਅੱਠਵਾਂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬੁਖਾਰ, ਮੂਢ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਦਸਤ, ਉਲਟੀ ਆਦਿ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਤਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੰਡ ਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਪਵਾਸ, ਤੈਰਾਕੀ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਗ ਹੋਰ ਉਕਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੇਲ ਅਤੇ ਸਵੀਦਨ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚਿਕਿਤਸਾ, ਜਾਂ ਸ਼ੁਧੀਕਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਝਟਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਲ-ਮੂਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਪਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਵਾਤ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਵਾਤ ਜਦੋਂ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਿਠ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਜ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਘਟ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਪਖਾਣੇ ਦੀ ਰੋਕ, ਜਾਂ ਰਸਤੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਕਾਰਨ, ਵਾਤ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੁੱਕਣ ਕਰਕੇ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਵੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕਫ਼ ਮਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ "ਗੁਲਮਾ" ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ੇ, ਨਾਭੀ, ਦਿਲ ਜਾਂ ਪਾਸੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰ ਦਰਦ, ਬੁਖਾਰ, ਤਿਲੀ ਤੇ ਆੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਈ ਵਰਗਾ ਚੁਭਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਪਖਾਣਾ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਅੰਗਾਂ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸੋਜ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਕਰਕੇ ਚਮੜੀ ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਕਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬੇਚੈਨੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਠ ਧੜਕਦੀ ਤੇ ਹਿਲਦੀ ਜਿਵੇਂ ਚਿਟੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ ਸੜਨ, ਖੱਟਾਪਨ, ਮੂਢ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਦਸਤ, ਪਸੀਨਾ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਪੀਲਾਪਨ, ਸੋਜ ਤੇ ਗਿਠਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਫ਼ ਘਟ ਜਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਫ਼ ਕਰਕੇ ਭਾਰ, ਸੁਆਦ ਦੀ ਘਾਟ, ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਬੁਖਾਰ, ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ, ਆਲਸ, ਉਲਟੀ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਵਿਚ ਪੀਲਾਪਨ ਜਾਂ ਕਾਲਾਪਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਠ ਗਹਿਰੀ, ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮੌਤਕਾਰਕ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਗਿਠਾਂ ਦੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਗੰਭੀਰ, ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਤੇ ਸੜਨ ਵਾਲੀਆਂ, ਜਲਦੀ ਪੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਗਾੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਉੱਪਰੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਖੂਨ ਦੀ ਗਿਠ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਇਲਾਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੇਵਲ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਸਿਕ ਧਰਮ ਦੌਰਾਨ ਦਰਦ ਜਾਂ ਗਰਭਾਸ਼ੇ ਦੇ ਰੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਔਰਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਮਾਸਿਕ ਧਰਮ ਦੌਰਾਨ ਸੰਭੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵਾਤ, ਮਾਸਿਕ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਰਭਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਗਰਭਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾਪਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯੋਨੀ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਮਤਲੀ, ਚਾਹਤ, ਦੁੱਧ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਚਲਿਤ ਵਿਹਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਵਾਤ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਪਿੱਤ ਗਰਭਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਔਰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਵਾਲੀਆਂ ਗਿਠਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰਭਾਸ਼ੇ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਰਸਾਅ, ਗੰਦੀ ਵਾਸ ਅਤੇ ਵਧੀਕ ਸੜਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਗਿਠ ਗਰਭ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਸੰਭੋਗ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਪੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੰਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਜਲਦੀ ਸੜਨ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹਨੂੰ ਫੋੜਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਗਿਠ ਅੰਦਰ ਗਹਿਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਤਿਲੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ ਜਾਂ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਗਿਠ ਪੇਟ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੰਘ ਜਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸੋਜ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਨਾਲ, ਪੇਟ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਤ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਉਫ਼ਾਰ ਆਉਣਾ, ਜਾਂ "ਤਿਮਪਨੀ" ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ ਧਨ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵਰਗਾ, ਗਿਰਹਦਾਰ ਜਾਂ ਮੂਸਲ ਵਰਗਾ ਉੱਪਰ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੂਸਲ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਗਿਠ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗਿਠ ਆੰਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡਕਾਰ, ਕਬਜ਼, ਜਲਦੀ ਭਰਾਪਨ, ਹਜ਼ਮ ਨਾ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਆੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੜਗੜਾਹਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗ, ਸੋਜਾਂ, ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।