ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਕਿ ਰੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਹਿਰਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਮਸੂਰੀਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਪੂੰਜੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਲ, ਚਿੱਟੀਆਂ, ਫੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦਰਦਨਾਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲੈਂਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਰਗੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੁਤ੍ਰਿਣੀ ਨਾਮਕ ਪੂੰਜੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਸਾਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੂੰਜੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਦਰਦ ਤੇ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਗੰਢ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਕਦੇ ਵੱਡੀ, ਕਦੇ ਛੋਟੀ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੱਖਣੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦਾਰੀ ਦੀ ਜੜ ਵਾਂਗ ਗੋਲ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਗੰਢ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫੋੜੇ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਦਰਧਿਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਤ੍ਰਿਣੀ ਤੇ ਵਿਦਾਰੀ ਵਧੇਰੇ ਚਰਬੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਪੂੰਜੀਆਂ—ਜੋ ਪਿੱਤ ਵਧਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ—ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਬੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੂੰਜੀਆਂ ਦੋਸ਼ ਵਧਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਚਾਹੇ ਮਧੁਮੇਹ (ਸ਼ੱਕਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ) ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਚਰਬੀ ਤੋਂ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੂੰਜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਪੀਲਾਪਨ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਆ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਮਧੁਮੇਹ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਜਿਹੀ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਕਤਪਿੱਤ ਰੋਗੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵਾਸ ਆਉਣਾ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਢਿੱਲ, ਨੀਂਦ ਦੀ ਲੋੜ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਨੀਂਦ ਦੀ ਤਲਬ, ਦਿਲ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਭਾਰੀਪਨ, ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਤੇ ਨਖਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਵਾਧ। ਇਸੇ ਨਾਲ, ਠੰਢੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਚਾਹ, ਗਲੇ ਤੇ ਤਾਲੂ ਦੀ ਸੁੱਕ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਿਠਾਸ, ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਨ—ਇਹ ਮਧੁਮੇਹ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਪਿਸ਼ਾਬ ਉੱਤੇ ਚੀਟੀਆਂ ਵੀ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਧੁਮੇਹ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਿਠਾਸ ਤੇ ਚਿਕਣਾਪਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਭਰਾਵਟ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਦੋਸ਼ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਧੁਮੇਹ ਜਿਹੜਾ ਕਫ਼ ਤੇ ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਭਿਚਾਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੋਗ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੂੰ ਫੋੜਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਗੁਲਮਾ ਰੋਗ ਵੀ ਸੁਣ! ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਬਾਸੀ, ਬਹੁਤ ਗਰਮ, ਸੁੱਕੀ, ਕਰਕਸ਼ ਜਾਂ ਜਲਣ ਵਾਲੀ ਖੁਰਾਕ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਲਟ-ਸਿਧਾ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਲੇਟਣਾ, ਗਲਤ ਹਲਚਲ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਖੂਨ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਾਸ, ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਕੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬਾਹਰ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗੰਢ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੋਲ ਜਾਂ ਲੰਬੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਫੋੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਖੂਨ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਂ ਮਿਲ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੰਢਾਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ—ਸਖ਼ਤ, ਗੰਢੀਦਾਰ, ਤੇ ਨਾ ਪੱਕੀਆਂ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਫੋੜਾ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੰਢ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚੀਟੀ ਦੇ ਬਿਲ ਵਾਂਗ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਭੀ, ਮੂਤਰਾਸ਼ੈ, ਜਿਗਰ, ਤਿਲ, ਦਿਲ, ਪੇਟ, ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਕੰਬਣ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਫੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਾਲ ਹੋਵੇ, ਪੱਕਣ ਵਿੱਚ ਅਣਿਯਮਿਤਤਾ, ਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਜਾਣਾ, ਭੁਲਾਵਾ, ਉਭਾਰ, ਰਿਸਾਅ, ਰੇਂਗਣ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਿੱਤ ਵਧੇਰਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਲਾਲ, ਤਾਮਬੀ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਲਟ-ਪੁਲਟ, ਬੁਖਾਰ, ਤੇ ਸੜਨ ਨਾਲ। ਜੇਕਰ ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਲਦੀ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿੱਕਾ ਤੇ ਖੁਜਲਾਊ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਕਲੇਸ਼, ਸਿਹਰ, ਜਕੜ, ਉਬਾਸੀ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ, ਭਾਰੀਪਨ, ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ, ਤੇ ਪਚਣ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਾਰਨ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤਗਤ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ: ਕਾਲੀ ਉਭਾਰ, ਕਾਲਾ ਰੰਗ, ਤੇਜ਼ ਸੜਨ, ਦਰਦ, ਤੇ ਬੁਖਾਰ। ਪਿੱਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਾਹਰੀ ਖੂਨ ਵਗਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ; ਜਖਮ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਖੂਨ ਵਗਣ ਨਾਲ ਵੀ ਰੋਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਜਖਮ ਤੋਂ ਖੂਨ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਾਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੱਤ ਭੜਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫੋੜੇ ਬਹੁਤ ਪੇਚੀਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਨਾਭੀ ਜਾਂ ਮੂਤਰਾਸ਼ੈ ਉੱਤੇ ਸੂਜ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਲੋਮਾ (ਤਿਲ) ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਲੈਣ, ਛੱਡਣ, ਤਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਵਧੇਰੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ, ਖੰਘ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, رانਾਂ ਦੇ ਜੋੜ, ਗੋਡਿਆਂ, ਕਮਰ, ਪਿੱਠ, ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਮਲਦਵਾਰ 'ਚ ਦਰਦ ਤੇ ਵਾਤ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਚੀ, ਪੱਕੀ ਜਾਂ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਸੂਜ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕੁਝ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਰਿਸਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮਲਦਵਾਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ। ਜੋ ਫੋੜੇ ਮਲਦਵਾਰ, ਛਾਤੀ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਮੀ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਪੱਕ ਗੰਢ ਨਾਭੀ ਜਾਂ ਮੂਤਰਾਸ਼ੈ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਫਟ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਫੋੜਾ ਘਟ ਜਾਂ ਪੇਚੀਦਗੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੱਕਣ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਦੁਸ਼ਟ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਪਾਪੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੇਕਰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਗੰਢ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਬਾਹਰੀ ਫੋੜੇ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ; ਪਰ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਨਿਕਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਕੁਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦ ਵਾਤ ਭੜਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਿੰਗ ਦੀ ਜੜ ਵਿੱਚ ਸੂਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਡਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸੂਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਅੰਡਥੈਲੀ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਥੇ ਚਰਬੀ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਰੋਗ ਸੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਜਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਕਾਰਨ, ਮੂਤਰ ਮਾਰਗ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਸੂਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖੀ, ਸੁੱਕੀ, ਤੇ ਵਾਤ ਕਾਰਨ ਸੜਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿੱਤ ਕਾਰਨ ਅੰਜੀਰ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਗਰਮੀ, ਤੇ ਪੱਕਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਫ਼ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਭਾਰੀ, ਚਿਕਣੀ, ਖੁਜਲਾਊ, ਸਖ਼ਤ, ਤੇ ਘੱਟ ਦਰਦ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਖੂਨ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਲੀ, ਉਭਾਰ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਵਾਧੂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਕਫ਼ ਤੇ ਚਰਬੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਰਮ ਤੇ ਪੱਕੇ ਤਾਡ਼ ਫਲ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਉਥੇ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਠੰਢ ਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੇਠਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅੰਡਥੈਲੀ ਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਸੂਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਾਤ ਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਲ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਰੋਕਣ, ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਗਲਤ ਹਲਚਲ ਨਾਲ, ਜਦ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਕਤੀ ਡੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ— ਤਾਂ ਵਾਤ ਭੜਕ ਕੇ ਖੂਨ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵਲ ਧੱਕਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੋੜ ਉੱਤੇ ਗੰਢ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੰਢ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੂੰਜੀਆਂ, ਫੋੜਿਆਂ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੇ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕੇ।