ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਸੰਤਾਨ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ, ਬਹੁਤ ਚਿੱਟਾ, ਠੰਢਾ, ਗੰਧ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਕਮੇਹ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਧੁੰਦਲਾ ਤੇ ਚਿਕਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਖ਼ਸ਼ੁਮੇਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਵਾਂਗ। ਸਾਂਦਰਮੇਹ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਗਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਬਾਸੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਾਮੇਹ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸਾਫ ਤੇ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਗਾੜ੍ਹਾ, ਮਾਨੋ ਸ਼ਰਾਬ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਹ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਰੋਆਂ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਗਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਚਿੱਟਾ, ਮੈਦੇ ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਸਿਕਤਾ-ਮੇਹ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਵਰਗੀਆਂ ਕਣੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੀਤਮੇਹ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਨੈਰਮੇਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੇ ਕਟ-ਕਟ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਲਾਮੇਹ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਚਿਕਣ ਤੇ ਲਾਰ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਾਰਮੇਹ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਖਾਰਾ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ, ਉਸੇ ਰੰਗ, ਸੁਆਦ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੀਲਮੇਹ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨੀਲਾ, ਤੇ ਕਾਲਮੇਹ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ, ਮਾਨੋ ਮਸੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ, ਮਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ 'ਤੇ ਉਭਰੇ ਹੋਏ, ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਦਰਦ ਰਹਿਤ ਚੰਬੜੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਤਲੇ ਪਿਆਲੇ ਵਰਗੀ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਛਪਿਕਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਛੂਏ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਤੇ ਨੀਲੀ ਚੰਬੜ ਨੂੰ ਵਿਨਤਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਵਾਲਿਨੀ ਚੰਬੜ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੜਨ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਸੂਰਿਕਾ ਲਾਲ, ਚਿੱਟੀ, ਫੁੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦਰਦਨਾਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਕਾਰ ਮਸੂਰ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਤ੍ਰਿਨੀ ਚੰਬੜ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗੀ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਘਾਵ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ, ਛੋਟੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਾਰੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਗੋਲ, ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਫੋੜੇ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲੀ ਚੰਬੜ ਵਿਦਰਧਿਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਤ੍ਰਿਨੀ ਅਤੇ ਵਿਦਾਰੀ ਚੰਬੜ ਵਧੇਰੇ ਚਰਬੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬੜੀ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੋਰ ਚੰਬੜਾਂ, ਜੋ ਪਿੱਤ ਵਧਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਘੱਟ ਚਰਬੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚੰਬੜਾਂ ਦੋਸ਼ ਵਧਣ ਨਾਲ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਵਿਗੜੀ ਚਰਬੀ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੰਬੜਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਪਰ ਜੇ ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਐਸਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਰਕਤਪਿੱਤ ਹੁੰਦਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਗੰਧ ਆਉਂਦੀ, ਅੰਗ ਢੀਲੇ ਪੈਂਦੇ, ਨੀਂਦ ਤੇ ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ, ਦਿਲ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਹੁੰਦੀ, ਭਾਰੀਪਨ, ਵਾਲਾਂ ਤੇ ਨਖਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਵਾਧ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਠੰਢ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰੇ, ਜੀਭ ਤੇ ਤਾਲੂ ਸੁੱਕੇ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਸ, ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਪਿਸ਼ਾਬ ਉੱਤੇ ਚੀਟੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਮੇਹ ਵਿੱਚ ਪਿਆਸ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਸ ਤੇ ਚਿਕਣਾਪਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਫ਼ ਵਧਣ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੂਰਨਤਾ ਤੇ ਭਰਾਵਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੇ ਦੋਸ਼ ਘਟ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵਾਤਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਫ਼ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਮੇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਵਿਗਾੜ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਿੱਤਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੰਬਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਸਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਮੇਹ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਫੋੜੇ (ਵਿਦਰਧੀ) ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤੇ ਗੁਲਮਾ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੰਢ) ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣ।" ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਬਾਸੀ, ਬਹੁਤ ਗਰਮ, ਸੁੱਕਾ, ਰੁੱਖਾ ਜਾਂ ਜਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਚੀ-ਨੀਵੀਂ ਸੌਣ-ਵਿਸਥਰ ਤੇ ਲੈਂਦਾ, ਗਲਤ ਹਿਲ-ਚਲ ਕਰਦਾ, ਜਾਂ ਰਕਤ ਵਿਗਾੜ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਾਸ, ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ ਤੇ ਹੱਡੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਦਾ ਅੱਡਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਜ, ਚਾਹੇ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰ, ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗੋਲ ਜਾਂ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਫੋੜਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਰਕਤ ਦੇ ਅਲੱਗ ਜਾਂ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਸਖ਼ਤ, ਗੰਢੀ ਹੋਈ ਤੇ ਪੱਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗੰਢ ਵਾਂਗ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚਿਟੀ ਦੇ ਬਿੱਲ ਵਾਂਗ ਪੱਕ ਕੇ ਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭੁੱਖ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਭੀ, ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ੈ, ਜਿਗਰ, ਤਿਲੀ, ਦਿਲ, ਪੇਟ ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਕੰਬਣ ਤੇ ਭਾਰੀ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਫੋੜੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਾਲ, ਪੱਕਣ ਵਿੱਚ ਅਨਿਯਮਤ ਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੋਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਜਾਣਾ, ਉਲਝਣ, ਸੁਜਣ, ਰਸ ਵਗਣਾ, ਲੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਂਗਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸ਼ੋਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਪਿੱਤ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਫੋੜਾ ਲਾਲ, ਤਾਮਬਾ ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਲਟ-ਸੀਧੀ ਗੱਲਾਂ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਸੜਨ ਨਾਲ। ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਲਦੀ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਫ਼ ਨਾਲ ਫੋੜਾ ਫਿੱਕਾ, ਖੱਜਲੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੱਕਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨੋਂ ਦੋਸ਼ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਤਕਲੀਫ਼, ਜ਼ੁਕਾਮ, ਅਕੜ, ਜੰਭਾਈ, ਭੁੱਖ ਘੱਟ, ਭਾਰੀਪਨ ਤੇ ਹਜ਼ਮ ਨਾ ਹੋਣਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਰੋਗ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਲ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਚੰਬੜਾਂ, ਕਾਲਾਪਨ, ਤੀਬਰ ਸੜਨ, ਦਰਦ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਤ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਰਕਤਸ੍ਰਾਵ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਖ਼ਮ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਰਕਤ ਵਿਗੜ ਕੇ ਵੀ ਰੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਜਖ਼ਮ ਤੋਂ ਰਕਤ ਵਾਤ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਿੱਤ ਤੇ ਰਕਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫੋੜੇ ਬਹੁਤ ਉਲਝਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਲਝਣਾਂ ਕਿੱਥੇ ਹੋਈਆਂ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਨਾਭੀ ਜਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ੈ ਉੱਤੇ ਸੋਜ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਲੋਮ (ਤਿਲੀ) ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਆਉਣ ਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਬਹੁਤ ਪਿਆਸ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ, ਖੰਘ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ, ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, رانਾਂ ਦੇ ਜੋੜ, ਗੋਡੇ, ਕਮਰ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਮਲਦਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਤੇ ਵਾਤ ਰੁਕਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੱਚੇ, ਪੱਕੇ ਜਾਂ ਪੂਰਨ ਪੱਕੇ ਫੋੜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਪਛਾਣਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਫੋੜੇ ਪੱਕ ਕੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਵਲ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੇਠਾਂ ਮਲਦਵਾਰ ਤੋਂ ਵਗਦੇ ਹਨ। ਮਲਦਵਾਰ, ਛਾਤੀ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਫੋੜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਮੀ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤਿੰਨੋਂ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪੱਕ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਨਾਭੀ ਜਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ੈ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਫੋੜਾ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਵਲ ਫਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਫੋੜਾ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਲਝਣ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਪਸ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਮੰਦ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੋੜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਮਰ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਵੀ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਸੋਜ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਤੋਖੀ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।