ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਮੇਹ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਤੇ ਲੱਛਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਮੁੱਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਾਤ ਦੇ ਵਿਗਾੜਾਂ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਾਤ ਦੇ ਉਤਪਾਤ ਕਾਰਨ ਮੁੱਤਰ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਲ ਕੇ ਪਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕਣ, ਦਰਦ, ਖੁਜਲੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸੂਜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਤ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਤੇ ਉਚਕੀ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਛਲੇ ਭਾਗ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਹ ਤੀਖਾ ਦਰਦ, ਜਲਣ, ਧੜਕਣ ਤੇ ਮੁਰੋੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਾਂ ਟਪਕ-ਟਪਕ ਕੇ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ 'ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਵਿਚ ਵਾਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰੀ ਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਕ ਤੇਜ਼ ਵਾਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਗੁਦਾ ਤੇ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ, ਗੰਢੀਦਾਰ ਤੇ ਉੱਚਾ ਗੰਢ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਲੌਟ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਵਾਤ-ਸਿਲੌਟ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਡੀ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਉਤਪਾਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਭਾਰੀ ਦਰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੇਸ਼ਾਬ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਇਹ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤੀ, ਮੁਰੋੜ ਤੇ ਭਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੇਸ਼ਾਬ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਵਾਤ-ਗੁੰਝਲ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਿਕਲਦੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਰੁਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਦਰਦ, ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ, ਅਸਮਰਥਾ ਤੇ ਮਲ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅੰਨਦਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਜਾਂ ਵਾਤ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਪੇਸ਼ਾਬ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਜਾਂ ਨਾਭੀ 'ਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਦਰਦ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਦਰਦ ਦੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਝ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਪਿਆਸ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਧਾਰ ਸਿੱਧੀ ਪਰ ਘੱਟ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਦਰਦ ਵਾਲਾ ਗੰਢ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ 'ਮੂਤਰ ਗੰਢ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪੇਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਸਤ੍ਰੀ ਸੰਭੋਗ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਧਰ ਵਾਤ ਵੀਰਜ ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀਰਜ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋਇਆ ਵੀਰਜ ਸੁੱਕੀ ਰਾਖ਼ ਮਿਲੀ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਕਠੋਰ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮਲ ਦਾ ਰਸਤਾ ਉਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਨਾਡੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਪਛਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਗੰਧ ਆਵੇ, ਜੋ ਪਿੱਤ, ਥਕਾਵਟ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਖੱਟਾ ਖਾਣਾ, ਫੁੱਲਣ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਪਹਿਲਾਂ ਖੂਨ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪੇਸ਼ਾਬ ਗਰਮ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ 'ਗਰਮ ਵਾਤ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਿੱਤ ਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਥੱਕਿਆ ਤੇ ਖ਼ੁਰਦਰਾ ਹੋਵੇ, ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ਾਬ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਰੀ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਪਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਕਫ਼ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ, ਇਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਤ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੇਸ਼ਾਬ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪੀਲੀ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟੀ ਜਾਂ ਗਾੜ੍ਹੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਲਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਰੰਗ ਰੋਚਨਾ, ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਚੂਰਨ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਸੁੱਕੀ ਜਾਂ ਹਰ ਰੰਗ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਇਸਨੂੰ 'ਮੂਤਰ ਕਸ਼ਾਏਤਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਅਖਿਆ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਚੇਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ! ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੇ ਵੀਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ—ਦੱਸ ਕਫ਼ ਤੋਂ, ਚਾਰ ਪਿੱਤ ਤੋਂ, ਛੇ ਵਾਤ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ। ਹਰਿਦ੍ਰਮੇਹੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਮਲ ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਤ੍ਰਾ ਤੇ ਮੰਜਿਠਾ ਪੇਸ਼ਾਬ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ, ਗਰਮ, ਨਮਕੀਨ ਤੇ ਲਾਲੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਰਕਤਮੇਹੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਾਬ ਖੂਨ ਵਰਗੀ ਲਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਸਾਮੇਹੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਾਬ ਚਰਬੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਚਰਬੀ ਵਰਗੀ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਮੱਜਾਮੇਹੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਾਬ ਮੱਜਾ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਮੱਜਾ ਵਰਗੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। 'ਹਸਤੀ ਮੱਤਾ' ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ੋਰ ਦੇ, ਗਾੜ੍ਹੀ ਤੇ ਚਿਪਚਿਪੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਹਾਥੀ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਮੇਹ ਆਖਦੇ ਹਨ। 'ਮਧੁਮੇਹੀ' ਦੀ ਪੇਸ਼ਾਬ ਸ਼ਹਦ ਵਰਗੀ ਮਿੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰੁੱਸ, ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਜਾਂ ਵਾਤ ਦੇ ਨਾਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਕਾਰਨ। ਜਦੋਂ ਨਾਡੀਆਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਧਾਤੂ ਘੱਟ, ਕਦੇ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਰੋਗ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੇਹ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮਧੁਮੇਹ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਮੇਹ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿੱਠੀ, ਸ਼ਹਦ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ 'ਮਧੁਮੇਹ' ਇਸ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਜੀਰਨ, ਰੁਚੀ ਘਟਣਾ, ਉਲਟੀ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਖੰਘ ਤੇ ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਫ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰਮੇਹ ਵਿੱਚ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਤੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਅੰਡਕੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਜ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੇਹ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਪਿਆਸ, ਖੱਟਾਪਨ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਦਸਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਤ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੇਹ ਵਿੱਚ ਉਲਟਾਪਨ, ਕੰਬਣਾ, ਦਿਲ ਦਾ ਦਰਦ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ੂਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁੱਕਾਪਨ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਖੰਘ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਵਿਕਾ, ਕਛਪਿਕਾ, ਜਵਾਲਿਨੀ, ਵਿਨਤਾਲਜੀ ਆਦਿ ਰੋਗ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਸੂਰੀਕਾ, ਸਰਸਪਿਕਾ, ਪੁਤ੍ਰਿਨੀ, ਸਵਿਦਾਰਿਕਾ ਤੇ ਵਿਦਰਧੀ—ਇਹ ਦਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਿੜਕੀਆਂ (ਫੋੜੇ) ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੀ ਉਗਰਾਹਟ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਫ਼ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਰੋਗ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਿੱਠਾ, ਖੱਟਾ, ਨਮਕੀਨ, ਤੇਲਦਾਰ, ਭਾਰੀ, ਲਿਸੜ, ਤੇ ਠੰਢਾ ਖਾਣ ਨਾਲ। ਨਵਾਂ ਅੰਨ, ਸ਼ਰਾਬ, ਯਖ਼ਨੀ, ਮਾਸ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ, ਗੁੜ, ਦੁੱਧ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਬੈਠਣਾ ਤੇ ਲੰਮੇ ਲੇਟਣਾ—ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੇਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਫ਼ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਨਮੀ, ਪਸੀਨਾ, ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ ਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਤੇ ਖੂਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਫ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਦੇ ਧਾਤੂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵਾਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਧਾਰਯੋਗਤਾ ਜਾਂ ਅਸੁਧਾਰਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਸਮਾਨ ਵੀ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ਰਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਦਾ ਆਮ ਲੱਛਣ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦਾ ਵੱਧ ਤੇ ਗੰਦਲਾ ਹੋਣਾ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਧਾਤੂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਮੁੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਮੇਹ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਮਝ ਦਿੱਤੀ।