ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਰੋਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਹਨ ਵਾਤ ਦੇ ਰੋਗ, ਪੱਥਰੀ, ਕੋੜ, ਮਧੁਮੇਹ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੋਜ, ਬਦਬੂ, ਬਵਾਸੀਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣੀ। ਇਹ ਅੱਠ ਮਹਾਨ ਰੋਗ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਜਿੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ, ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਦੀ گردن, ਲਿੰਗ, ਕਮਰ, ਵਿਅੰਦ ਅਤੇ ਗੁਦਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਕੱਲੇ-ਇੱਕਲੇ ਨਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਪਿੱਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਖੋਖਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੂਤ੍ਰ ਨਲੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਖੁਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਦੋਨੋ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ, ਬਰੀਕ ਧਾਰਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤੇ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵੀਹ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਤ੍ਰ ਰੁਕਣਾ ਅਤੇ ਮਧੁਮੇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਰੋਗ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ, ਕਮਰ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਪਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਘੱਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਵਧਣ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਪੀਲੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੜਨ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਫ ਵਧਣ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਤੇ ਲਿੰਗ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਸੁੱਜੇ ਹੋਏ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੇਸ਼ਾਬ ਚਿਕਣ, ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮੈਲ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਪਿੱਤ, ਕਫ ਜਾਂ ਵੀਰਜ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡਰਾਉਣੀ ਪੱਥਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਾਂ ਦੇ ਪਿੱਤ ਵਰਗੀ ਪੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪੱਥਰੀਆਂ ਕਫ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਦੀ ਸੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਕਰਨਾ ਦੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੁਖਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਲੱਛਣ ਹਨ ਨਾਭੀ, ਗੁਦਾ, ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਅਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ। ਜਦੋਂ ਰਸਤਾ ਖੁੱਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਧ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਪਰ ਗੋਮੇਦਕਾ ਰਤਨ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਕਾਰਨ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਖੂਨ ਅਤੇ ਮਾਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਰੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਚਬਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਤ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਪਖਾਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਪਰ ਬੂੰਦ-ਬੂੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪੱਥਰੀ ਕਾਲੀ ਤੇ ਰੁੱਖੀ, ਕਈ ਵਾਰ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨੁਕੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਪਿੱਤ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੁੱਟਣ ਵਾਂਗ ਸੜਦਾ ਹੈ। ਪੱਥਰੀ ਭੱਲਾਤਕ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ, ਲਾਲ, ਪੀਲੀ ਜਾਂ ਚਿੱਟੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਕਫ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਠੰਢਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ, ਚਿੱਕਣ, ਸ਼ਹਿਦ ਰੰਗੀ ਜਾਂ ਚਿੱਟੀ ਪੱਥਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਸਤਾ ਛੋਟਾ ਤੇ ਖੋਲ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੱਥਰੀ ਪਕੜ ਕੇ ਕੱਢਣੀ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਰੀਜ਼ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਵੀਰਜ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਪੱਥਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਵੀਰਜ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਿਲ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨਿਕਲ ਨਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਦੋਵੇਂ ਵਿਅੰਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾ ਕੇ ਵੀਰਜ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਥਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਸੋਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਪੱਥਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਰੀਜ਼ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਖੰਘ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੱਥਰੀ ਕੰਕੜ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਵਾਤ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਕੇ ਉਲਟ ਰਸਤੇ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੇਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਪਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਵਾਤ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕਦੀ, ਦਰਦ, ਖੁਜਲੀ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸੋਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਥਰੀ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਵੱਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗੁਦਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਹ ਦਰਦ, ਸੜਨ, ਧੜਕਣ ਅਤੇ ਮਲਮਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਬੂੰਦ-ਬੂੰਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਮੂਤ੍ਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ "ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਵਾਤ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਦੂਜੀ ਵਧੀਕ ਵਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਟੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਵਾਤ ਗੁਦਾ ਤੇ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਮੋਟਾ, ਗੰਢੀਲਾ ਤੇ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਗੰਢ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਸਲ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ "ਵਾਤ-ਮੁਸਲ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਡੀ ਦੀ ਕਾਰਨ ਉੱਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਵਾਤ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਗਲਤ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਤੀਬਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ਾਬ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਕੜ, ਮਲਮਲਾਉਣ ਤੇ ਭਾਰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੇਸ਼ਾਬ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ "ਵਾਤ-ਗੁੰਝ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪੇਸ਼ਾਬ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰੁਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਵਾਤ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪੇਟ ਪੇਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਸੁਜਣ, ਅਸਮਰਥਾ ਅਤੇ ਮਲ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਮੂੰਹ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਜਾਂ ਵਾਤ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਪੇਸ਼ਾਬ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚਾਹ ਹੋਣ ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਦਰਦ ਦੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੇਸ਼ਾਬ ਦਾ ਰਸਤਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗ ਵੱਡੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚੰਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੇ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੀ ਤਲੱਛਣ, ਪਿਆਸ, ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦਾ ਵਗਣਾ ਘੱਟ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗੰਢ ਪੱਥਰੀ ਵਰਗੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਬਣੇ, ਉਹ "ਮੂਤ੍ਰ ਗੰਢ" ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪੇਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਾਤ ਵੀਰਜ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀਰਜ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੇਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਆਹ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਵਾਤ ਰੁੱਖੇ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਚਾਲ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਪਖਾਨਾ ਤੇ ਮੂਤ੍ਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਖਾਨਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਿੱਚ ਪਖਾਨੇ ਵਾਲੀ ਬੂ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਿੱਤ, ਥਕਾਵਟ, ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਖੱਟ ਖਾਣੇ, ਫੁੱਲਣ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਵਾਤ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਪਹਿਲਾਂ ਖੂਨ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੇਸ਼ਾਬ ਗਰਮ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ "ਗਰਮ ਵਾਤ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਵਾਤ ਦੇ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੇ, ਥੱਕੇ ਤੇ ਰੁੱਖੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਸ਼ਾਬ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਸੜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਪਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਕਫ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਤ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੇਸ਼ਾਬ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪੀਲੀ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟੀ ਜਾਂ ਗਾੜ੍ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੜਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਰੋਚਨਾ, ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਚੂਰਨ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਮੂਤ੍ਰ ਰੁਕਾਵਟ ਅਤੇ ਪੱਥਰੀ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।