ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਣੀ ਰੋਗ ਜਾਂ ਪੇਟ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੰਟੀਆਂ ਵਾਂਗੂ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਤਲੀ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਵੀ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਸਿਰ ਤੇ ਜੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰ, ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸੂਜ, ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੀਂਦ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਸਲੀਆਂ, ਗੋਡਿਆਂ ਤੇ ਗਰਦਨ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਤੇਜ਼ ਪੇਟ ਦਰਦ, ਅਤੇ ਮਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਖੁਰਾਕ ਪਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਗੈਸ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਖਾਣ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੇਟ ਦੀ ਗੰਢ, ਬਵਾਸੀਰ, ਤਿਲੀ ਦੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਮਲ ਪਤਲਾ, ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ, ਸੁੱਕਾ, ਸਖ਼ਤ, ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਫੇਂਦ ਵਾਲਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਮਲ ਪਾਸ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਲਦਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਖੰਘ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮਲ ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਨੀਲਾ-ਪੀਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਤਲਾ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਖੱਟੀ ਤੇ ਗੰਦੀ ਡਕਾਰ, ਦਿਲ ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋਣੀ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਲਗਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਚਨ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਮਤਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਲਟੀ, ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋਣੀ, ਚਿਪਚਿਪਾ ਲਾਰ, ਥੂਕ, ਖੰਘ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇ ਨੱਕ ਵਗਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੇਟ ਭਾਰੀ ਤੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਡਕਾਰ ਮੀਠੀ ਤੇ ਗੰਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਿਪਚਿਪਾ, ਭਾਰੀ ਜਾਂ ਖੱਟਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਮਲ—ਪਿਆਸ ਆਦਿ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਗ੍ਰਹਣੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਵਾਤ ਦੇ ਰੋਗ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੀ ਪੱਥਰੀ, ਕੋੜ੍ਹ, ਮਧੁਮੇਹ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੋਜ, ਗੰਦੀ ਵਾਸਨਾ, ਬਵਾਸੀਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣੀ—ਇਹ ਅੱਠ ਵੱਡੇ ਰੋਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ, ਹੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ। ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ, ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਦਾ ਗਲਾ, ਲਿੰਗ, ਕਮਰ, ਵੰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮਲਦਵਾਰ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਨਾਡੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਡੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਖੁਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਨੋਂ ਪਾਸੋਂ ਪਤਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵੀਹ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕਣਾ ਅਤੇ ਮਧੁਮੇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਹਨ, ਜੋ ਜਾਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ, ਗੋਡਿਆਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਪਰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਘੱਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਪੀਲੀ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਲਣ ਵਾਲੀ; ਕਫ਼ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਖੂਨ ਨਾਲ, ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਭਾਰੀ ਤੇ ਸੁੱਜੇ ਹੋਏ। ਪੇਸ਼ਾਬ ਚਿਪਚਿਪਾ, ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ— ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਜਾਂ ਵੀਰਜ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡਰਾਉਣੀ ਪੱਥਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਾਂ ਦੇ ਪਿੱਤ ਵਰਗੀ ਪੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਕਫ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੱਛਣ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਦੀ ਸੋਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਕਰਨਾ ਦੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੁਖ਼ਾਰ ਤੇ ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਮ ਲੱਛਣ ਹਨ ਨਾਭੀ, ਗੁਦਾ, ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਅਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ। ਜਦੋਂ ਰਸਤਾ ਖੁੱਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਰੁਕਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ, ਸਾਫ਼ ਪੱਥਰ (ਗੋਮੇਦਕ) ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਤੇ ਮਾਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਰੀਜ਼ ਦੰਦ ਕੱਘਦਾ ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਲਿੰਗ ਤੇ ਨਾਭੀ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਾਤ ਨਾਲ ਮਲ ਪਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ, ਬੂੰਦ-ਬੂੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪੱਥਰੀ ਕਾਲੀ ਤੇ ਖੁਰਦਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼। ਪਿੱਤ ਨਾਲ, ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਜਲਦੀ ਹੈ। ਪੱਥਰੀ ਭੱਲਾਤਕ ਦੇ ਬੀਜ ਵਰਗੀ, ਲਾਲ, ਪੀਲੀ ਜਾਂ ਚਿੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਫ਼ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਠੰਢਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੀ, ਚਿੱਟੀ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਦੀ ਰੰਗ ਦੀ ਪੱਥਰੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਾਡੀ ਛੋਟੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮੂਤ੍ਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਰਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੀਰਜ (ਸਿਮਨ) ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਪੱਥਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਵੀਰਜ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਨਿਕਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਵਾਤ ਦੋਵਾਂ ਵੰਸ਼ਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵੀਰਜ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀਰਜ ਪੱਥਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸੁਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਰੀਜ਼ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੁਖ਼ਾਰ ਤੇ ਖੰਘ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੱਥਰੀ ਰੇਤ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ, ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਟੁੱਟ ਕੇ ਵਾਪਸ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪੇਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦਿਸ਼ਾ 'ਚ ਚੱਲ ਕੇ ਪਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਉਤਸ਼ੇਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਰਦ, ਖੁਜਲੀ ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸੋਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੱਥਰੀ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਲਦਵਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਹ ਦਰਦ, ਜਲਣ, ਧੜਕਣ ਤੇ ਮੋੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਤੇ ਦਬਾਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਬੂੰਦ-ਬੂੰਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ 'ਵਾਤ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ, ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਵਾਤ, ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਗੁਦਾ ਤੇ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਖ਼ਤ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਉਭਰੀ ਹੋਈ ਗੰਢ (ਉਖਲੀ) ਵਰਗੀ ਗੰਢ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਵਾਤ ਉਖਲੀ' ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਨਾਡੀ ਦੀ ਵਾਤ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਖ਼ਰਾਬ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਦਰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੇਸ਼ਾਬ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਇਹ ਘੁੰਮਦੀ, ਜਕੜਨ, ਮੋੜ ਤੇ ਭਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪੇਸ਼ਾਬ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਵਾਤ ਗੁੰਝਲ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਕਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰੁਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਵਾਤ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪੇਟ ਪੇਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ, ਅਸਮਰਥਾ ਤੇ ਮਲ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੇਸ਼ਾਬ ਮੂੰਹ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਜਾਂ ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਰੋਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਏ।