ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜੋ ਗੁੱਠਲੀਆਂ ਜਾਂ ਮਸਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ, ਅਡੋਲ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੀੜਾ ਤੇ ਖੁਰਦਰੇਪਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵਾਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪਿੱਤ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਚਮੜੀ ਤੇਲਦਾਰ, ਗਾਂਠਾਂ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੰਗ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਫ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਵਾਸੀਰ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰੋਗ ਜਲਦੀ ਆੰਤਾਂ ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਦਸਤ ਅਤੇ ਅਜੀਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇੱਕਲੇ ਜਾਂ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਵਿਗਾੜ, ਡਰ ਜਾਂ ਗਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਸਤ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ, ਸੁੱਕਾ ਖਾਣਾ, ਕੱਚਾ ਮਾਸ, ਵਧੇਰੇ ਤੇਲ, ਤਿਲ ਦਾ ਆਟਾ ਜਾਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਦਾਲਾਂ ਖਾਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਰਾਬ, ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣਾ, ਰਸਾਂ ਅਤੇ ਤੇਲੀਆਂ ਦੀ ਉਲਟ-ਸਲਟ, ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਲਤ ਜਾਂ ਗਲਤ ਮਿਲਾਵਟਾਂ, ਜੋ ਵਾਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ੇਪਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਵੀ ਦਸਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਵਾਤ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲ ਕੇ ਅੱਗਨੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਖਾਣਾ, ਮਲ ਤੇ ਆੰਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਖਾਨਾ ਢਿੱਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਸਤ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲ, ਗੁਦਾ ਤੇ ਆੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਪਸੀਨਾ ਤੇ ਮਲ ਦੀ ਰੋਕਾਵਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਜੀਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਖਾਰ ਨਹੀਂ, ਪਖਾਨਾ ਘੱਟ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਤੇ ਔਖਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਖਾਨਾ ਸੁੱਕਾ, ਫੇਨਦਾਰ, ਸਾਫ਼, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ, ਚਿਕਣਾ ਤੇ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਗੁਦਾ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਖਿੱਚ ਜਾਂਦੀ, ਵਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਲੰਮੀ ਸਾਹ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਖਾਨਾ ਪੀਲਾ, ਹਲਦੀ ਜਾਂ ਹਰੇ ਘਾਹ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਬਹੁਤ ਬਦਬੂਦਾਰ, ਅਪਚਿਆ ਹੋਇਆ ਘਾਹ ਮਿਲਿਆ, ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਸੜਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਰਦ, ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਤਿੱਖਾ ਚਾਹ, ਮੋਟਾ ਕਫ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਪਖਾਨਾ ਚਿਕਣਾ, ਘੱਟ ਤੇ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਲ ਝੜਦੇ, ਤਕਲੀਫ਼ ਤੇ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਚਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨ ਡਰ ਕਰਕੇ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪੈ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਾਤ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਗਰਮ, ਤਰਲ ਤੇ ਹਲਕੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਗਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਦਸਤ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਮਲ ਨਾਲ ਤੇ ਮਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਜੇ ਖੂਨ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਸਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਦਬੂਦਾਰ, ਸ਼ੋਰ ਵਾਲਾ, ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦਰਦਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਮਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਣੀ ਰੋਗ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਵਿੱਚ, ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਧ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਮਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰ, ਪਚ ਕੇ ਦਸਤ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਸਤ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧੇਰੇ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਲ ਮਲ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਪਚਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਚਿਆ ਹੋਇਆ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗ੍ਰਹਣੀ ਰੋਗ ਮਲ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਚਾਨਕ ਕੰਬਣ ਜਾਂ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਤ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਲਾਰ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਸੁਆਦ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ, ਪਿਆਸ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ। ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੰਟੀ ਵਜਦੀ, ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ, ਮਨ ਉਬਕਾਈ ਕਰਦਾ, ਬੇਹੁਸ਼ੀ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੁਸ਼ੀ, ਸਿਰ ਤੇ رانਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ, ਹੱਥ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸੋਜ, ਵਾਤ ਤੋਂ ਨੀਂਦ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੰਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਸਿਆਂ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਗਰਦਨ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਤੇਜ਼ ਪੇਟ ਦਰਦ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਪਿਆਸ ਵਧ ਜਾਣਾ, ਜੋ ਮਿਟਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਪਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਗੈਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਗੰਢ, ਬਾਵਾਸੀਰ, ਤਿਲੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਪਖਾਨਾ ਪਤਲਾ, ਤਰਲ, ਸੁੱਕਾ, ਕਠੋਰ, ਸ਼ੋਰ ਵਾਲਾ ਤੇ ਫੇਨਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਜਾਂ ਔਖਾ ਨਿਕਲਦਾ, ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ ਕਠਿਨਾਈ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਤੇ ਖੰਘ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਖਾਨਾ ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਨੀਲਾ-ਪੀਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਰਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਖੱਟੀਆਂ, ਸੜੀਆਂ ਡਕਾਰਾਂ, ਦਿਲ ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਭੁੱਖ ਘੱਟ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਫ਼ ਕਾਰਨ ਪਚਨ ਦੁਖਦਾਈ, ਮਨ ਉਲਟੀ ਕਰਦਾ, ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ, ਭੁੱਖ ਘੱਟ, ਲੂਣੀ ਲਾਰ, ਥੂਕ, ਖੰਘ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇ ਨੱਕ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਸਖ਼ਤ, ਪੇਟ ਸੁੰਨ ਤੇ ਭਾਰੀ, ਡਕਾਰ ਮਾੜੀਆਂ ਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਲ ਮਿਲਿਆ, ਚਿਕਣਾ, ਭਾਰੀ ਜਾਂ ਖੱਟਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਕਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਤੇ ਲੱਛਣ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ—ਪਿਆਸ ਆਦਿਕ—ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਣੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਤ, ਪੱਥਰੀ, ਕੋੜ੍ਹ, ਮਧੁਮੇਹ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੋਜ, ਬਦਬੂ, ਬਾਵਾਸੀਰ ਤੇ ਗ੍ਰਹਣੀ—ਇਹ ਅੱਠ ਵੱਡੇ ਰੋਗ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਨਾਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਮੂਤਰ-ਰੋਧ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ, ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ, ਲਿੰਗ, ਕਮਰ, ਵੰਸ਼ਣ ਤੇ ਗੁਦਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਨਲੀ ਨਾਲ ਸਹਾਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਦੇ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਖੁਲਦੇ ਮੂਤਰ-ਨਲੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਰੀਕ ਧਾਰਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੂਤਰ-ਰੋਧ ਤੇ ਮਧੁਮੇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੰਭੀਰ ਰੋਗ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਨ-ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ, ਵੰਸ਼ਣ ਤੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਪਰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਵਾਤ ਦਾ ਰੋਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੂਤਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾ ਤੇ ਸੜਨ ਵਾਲਾ; ਕਫ਼ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਮਿਲਿਆ, ਭਾਰੀਪਣ ਤੇ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸੋਜ। ਮੂਤਰ ਚਿਕਣਾ, ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਵਾਤ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਮੂਤਰ ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਜਾਂ ਵੀਰਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡਰਾਉਣੀ ਪੱਥਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗਾਂ ਦੇ ਪਿੱਤ ਵਰਗੀ ਪੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਕਫ਼ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਤ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੱਛਣ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਦੀ ਸੋਜ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੈ। ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਮੂਤਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਕਰਨਾ ਦੁਖਦਾਈ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਨਾਭੀ, ਗੁਦੇ, ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ ਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੇ ਕਾਰਨ ਸਪਸ਼ਟ, ਕਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਮਝਾਏ।