ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਲ ਕਠੋਰ, ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੇਟ, ਪਿੱਠ, ਦਿਲ ਤੇ ਪਾਸਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਫੁਲਾਵ, ਮਲ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਮਤਲੀ, ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਰਦ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਨਾਲ ਹੀ ਗਲ੍ਹਾਂ ਤੇ ਸੁਜਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਲਟੀਆਂ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਬੁਖਾਰ, ਦਿਲ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ, ਅਜੀਰਨ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਦਸਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਨਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਤੇਜ਼ ਸਿਰ ਦਰਦ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ, ਖੰਘ, ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ, ਮਨ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਪਿਆਸ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਗੰਢਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰੋਗ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਵਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਤਾਂ ਮੌਤ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੋਗ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆੰਤੜੀਆਂ ਵਾਤ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਕੁਝ ਨਾਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੋਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਰੋਗ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਾਧ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਗਨੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਨਾਡੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੋਗ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਲੰਬੇ ਚੱਲਦੇ ਤੇ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਰੋਗ ਬਾਹਰੀ ਨਾਡੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇੱਕੋ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਰਸ਼ (ਬਾਵਾਸੀਰ) ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਰੋਗ ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੇ ਜਾਣਗੇ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਰੂਪ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਚਿਕਨੇ ਤੇ ਨਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰੀ ਅਰਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਅਰਸ਼ ਕਠੋਰ, ਹਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਮਸਸੇ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਤੇ ਰੁੱਖਾਪਣ ਵਾਤ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਮੂੰਹ ਦਾ ਕਾਲਾ ਹੋਣਾ ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਲੀਆਪਨ, ਗੰਢ, ਤੇ ਸਧਾਰਨ ਰੰਗ ਕਫ਼ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਰਸ਼ ਦੀ ਜਲਦੀ ਉਪਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰੋਗ ਜਲਦੀ ਗੁਦਾ ਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਤਿਸਾਰ (ਦਸਤ) ਤੇ ਅਜੀਰਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ, ਡਰ ਜਾਂ ਗਮ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤਿਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ, ਸੁੱਕਾ ਖਾਣਾ, ਕੱਚਾ ਮਾਸ, ਤੇਲੀਆ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਤਿਲ ਦਾ ਆਟਾ ਜਾਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਦਾਲ-ਅੰਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖੁਰਾਕ, ਸੁਆਦ ਤੇ ਤੇਲੀਆਪਨ ਦੀ ਗੜਬੜ, ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਗਲਤ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਵਾਤ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਕੇ ਅਤਿਸਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲ ਕੇ ਅੱਗਨੀ (ਪਚਨ ਸ਼ਕਤੀ) ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੋਜਨ, ਮਲ ਤੇ ਆੰਤੜੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮਲ ਢੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤਿਸਾਰ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਲ, ਗੁਦਾ ਤੇ ਆੰਤੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ, ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾ, ਤੇ ਮਲ-ਮੂਤ੍ਰ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਫੁੱਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਜੀਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬੁਖਾਰ ਨਹੀਂ, ਮਲ ਥੋੜ੍ਹਾ, ਚੁੱਪ ਤੇ ਔਖਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਮਲ ਸੁੱਕਾ, ਝੱਗਦਾਰ ਤੇ ਸਾਫ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਲਿਆ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਜਾਪਦਾ, ਚਿਕਣਾ ਤੇ ਚੀਰਦਾ ਦਰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਗੁਦਾ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ, ਰੋਆਂ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹਲਕਾ ਸੁਆਹ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਪਿੱਤ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮਲ ਪੀਲਾ, ਹਲਦੀ ਜਾਂ ਹਰੇ ਘਾਹ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਬਹੁਤ ਬਦਬੂਦਾਰ, ਅਪਚਿਆ ਹੋਇਆ ਘਾਹ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਸੜਨ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਦਰਦ, ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ ਤਾਪ, ਤਿੱਖਾ ਚਾਹ, ਤੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਕਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਲ ਚਿਕਣਾ, ਘੱਟ ਤੇ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਵਾਲ ਝੜਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਪੀੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯ, ਗੁਦਾ ਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਵਿਧੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਡਰ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲੇਟ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਵਾਤ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਗਰਮ, ਤਰਲ ਤੇ ਹਲਕੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ ਤੇ ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦਸਤ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਮਲਦੂਸ਼ੀਤ ਤੇ ਅਮਲਦੂਸ਼ੀਤ। ਜਦ ਖੂਨ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਸਾਂ ਦਾ ਰੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਲ ਬਦਬੂਦਾਰ, ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦਾ, ਰੁਕਦਾ ਤੇ ਦਰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਲ ਦੁਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਫ਼ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਣੀ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪਚਨ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਮਲ ਦੁਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਉਹ ਪਚ ਕੇ ਫਿਰ ਦਸਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਸਤ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧੇਰੇ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਮਲ ਦੁਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਪਚਿਆ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਚਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਗ੍ਰਹਣੀ ਰੋਗ ਨਾਲ ਮਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਅਚਾਨਕ ਕੰਬਣ, ਕਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਤ ਦਾ ਚਲਣਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਲਾਰ ਆਉਣਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਸੁਆਦ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਪਿਆਸ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ। ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੂੰਘਰੂ ਵੱਜਣ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਣਾ, ਮਤਲੀ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਬੁਖਾਰ। ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਸਿਰ ਤੇ رانਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰ, ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸੁਜਣ, ਵਾਤ ਕਰਕੇ ਨੀਂਦ, ਮੂੰਹ ਦਾ ਸੁੱਕਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹਨੇਰਾ, ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੂੰਘਰੂ ਵੱਜਣ। ਪਾਸਲੀਆਂ, ਕਮਰ ਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਤੇਜ਼ ਪੇਟ ਦਰਦ, ਤੇ ਮਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਦ ਪਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਗੈਸ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵਾਤ ਕਰਕੇ ਦਿਲ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ, ਪੇਟ ਦੀ ਗੰਢ, ਅਰਸ਼, ਤਲੀ ਦੇ ਰੋਗ ਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮਲ ਪਤਲਾ, ਤਰਲ, ਸੁੱਕਾ, ਕਠੋਰ, ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਤੇ ਝੱਗਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਲ ਪਾਸ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ, ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਤੇ ਖੰਘ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮਲ ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਹਲਕੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਰਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਖੱਟੀ ਜਾਂ ਗੰਦੀ ਡਕਾਰ, ਦਿਲ ਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਪਿਆਸ ਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਫ਼ ਕਰਕੇ ਪਚਨ ਦੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦਾ, ਮਨ ਮਤਲੀ ਕਰਦਾ, ਉਲਟੀ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ, ਚਿਕਣ ਲਾਰ, ਥੂਕ, ਖੰਘ, ਦਿਲ ਦਾ ਕੰਬਣਾ ਤੇ ਨੱਕ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਦਿਲ ਸਖ਼ਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ, ਪੇਟ ਸੁੰਨ ਤੇ ਭਾਰੀ, ਡਕਾਰ ਗੰਦੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਿਕਣਾ, ਭਾਰੀ ਜਾਂ ਖੱਟਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਤੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਦੁਸ਼ਿਤ ਪਦਾਰਥ—ਪਿਆਸ ਆਦਿਕ—ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਗ੍ਰਹਣੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।