ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਤੱਤ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਅੰਗ ਕੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਸੰਕੋਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੋਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਔਰ ਵਧੀਕ ਡਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਖਾਨਾ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਖਾਨਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭੁੱਖ ਮੰਦੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੇਟ ਦਾ ਰੰਗ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰ, ਪਿੱਠ, ਤੇ ਛਾਤੀ 'ਚ ਦਰਦ, ਥਕਾਵਟ, ਅਤੇ ਪਖਾਨੇ ਦਾ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਲਤ 'ਚ ਮਨ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੱਕ, ਰੋਕ, ਸੁਜਣ ਅਤੇ ਪੇਟ 'ਚ ਪੀਲਾਪਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਗ (ਜਠਰਾਗਨੀ) ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਉਲਟ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਹੇਠਲੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਰ ਵਾਤਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਤਪਾਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਿਸ਼ਾਬ, ਪਖਾਨਾ, ਪਿੱਤ, ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਪਤਲਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਸ਼ੂਨ, ਨਿਰਾਸ਼, ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਚਮਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਕੀੜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸੜੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੱਖੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਖੰਘ, ਪਿਆਸ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ, ਸੁਆਦ ਦੀ ਘਾਟ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਨੱਕ ਜਾਮ ਹੋਣਾ, ਥਕਾਵਟ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, ਚੀਕੜ, ਛੀਂਕ, ਸੁਜਣ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨਪੁੰਸਕਤਾ, ਬਹਿਰਾਪਣ, ਕਠੋਰਤਾ, ਪੱਥਰੀ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਬਦਲਾਅ, ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਥੂਕਣਾ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ, ਹਿਰਦੇ, ਨਾਭੀ, ਗੁਦਾ, ਗੋਦੀਆਂ 'ਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਦੇ ਤੋਂ ਪਿੱਤ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੱਤ ਸੁੱਕਾ, ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ, ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਕਾ ਜਾਂ ਕੱਚਾ, ਪੀਲਾਪਨ ਵਾਲਾ, ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ, ਚਿਕੜਾ ਅਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਦੇ 'ਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਅੰਕੂਰ, ਵਧੇਰੇ ਵਾਤ, ਸੁੱਕਾ, ਖੁਜਲੀ ਨਾਲ, ਚਰਬੀ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਾਲ, ਕਠੋਰ, ਅਸਮਾਨ, ਖੁਰਦਰਾ ਪਖਾਨਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਖਾਨਾ ਆਪਸ 'ਚ ਵੱਖਰਾ, ਤਿੱਖਾ, ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਬੇਲਦਾਰ ਫਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬੇਰੀ, ਖਜੂਰ, ਕਰਕੰਧੂ ਤੇ ਰੂਈ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਪਖਾਨੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਸਿੱਧਾਰਥ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰ, ਪਾਸੇ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ, ਜੰਘਾਂ, ਗੋਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾਂ 'ਚ ਵਧੇਰੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੀਂਕ, ਡਕਾਰ, ਰੋਕ, ਹਿਰਦੇ ਦਰਦ, ਉਲਟੀ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਅਪਚ, ਕੰਨਾਂ 'ਚ ਘੰਟ, ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਖਾਨਾ ਢੇਲਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਘੱਟ, ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਧਾਰ ਵਾਂਗ, ਦਰਦ ਤੇ ਚੀਕੜ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਔਖਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਕਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਪਖਾਨੇ ਦੀ ਰੋਕ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗੰਢ, ਤਲੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੁਜਣ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਗੰਢ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਨੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੰਢ ਲਾਲ, ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਤਲੇ, ਤਿੱਖੇ, ਰਸ ਵਾਲੇ, ਬਦਬੂਦਾਰ, ਸੁੱਕੇ, ਨਰਮ ਤੇ ਢਿੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਤੋਤੇ ਵਰਗੀ, ਮੂੰਹ ਜਿਗਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਜਾਂ ਜੂੰਗ ਦੀ ਮੂੰਹ ਵਰਗਾ, ਤੇ ਇਹ ਸੜਨਾ, ਬੁਖਾਰ, ਪਸੀਨਾ, ਪਿਆਸ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਮਤ ਭ੍ਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਰਮ, ਤਰਲ, ਨੀਲੇ, ਗਰਮ, ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਜੌ ਵਰਗੇ, ਚਮੜੀ, ਨਖ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ-ਹਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਫ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੰਢ ਵੱਡੇ, ਗੂੜ੍ਹੇ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਰਦ ਵਾਲੇ, ਚਿੱਟੇ, ਉਭਰੇ, ਸੁਜੇ, ਤੇਲਦਾਰ, ਕਠੋਰ, ਗੋਲ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਿਕਣੇ, ਸਥਿਰ, ਨਰਮ, ਵਧੀਆ ਖੁਜਲੀ ਵਾਲੇ, ਛੂਹਣ 'ਚ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਕਰੀਰ ਜਾਂ ਕਠਲ ਦੇ ਡੰਡੇ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੀ ਥਣ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੋਦੀਆਂ 'ਚ ਸੱਪ ਵਰਗੇ, ਪੂਪ ਨਾਲ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਵਿਚ ਦਰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਧੜਕਣ, ਵਧੇਰੇ ਲਾਰ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਨੱਕ ਜਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਸਿਰ ਦੀ ਭਾਰੀ, ਠੰਡ, ਸੁਕੜ, ਨਪੁੰਸਕਤਾ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਠਰਾਗਨੀ, ਨਰਮੀ, ਉਲਟੀ, ਦਸਤ ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਖਾਨਾ ਚਰਬੀ, ਚੀਕੜ ਤੇ ਕਫ ਵਾਲਾ, ਰਕਤ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ, ਨਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਟੁੱਟਦਾ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਪੀਲੇ ਤੇ ਤੇਲਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਰਕਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਦੇ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵਟ ਦੇ ਫਲ ਜਾਂ ਗੁੰਜਾ ਜਾਂ ਮੂੰਗਾ ਵਰਗੀਆਂ, ਬਹੁਤ ਬਦਬੂਦਾਰ, ਗਰਮ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਰੋਕਦਾਰ ਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ, ਇਹ ਗੰਢ ਅਚਾਨਕ ਰਕਤ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਰਕਤ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਕਾਰਨ, ਮਨੁੱਖ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਚੀਕ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਰਕਤ ਹਾਨੀ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਰੰਗਤਾ, ਤਾਕਤ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੂੰਗ, ਕੋਦਰਾ, ਜੰਬੀਰਾ, ਕਰੀਰ, ਚਣ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਸੁੱਕੇ, ਬਾਂਧਕ ਖਾਣੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੁਦੇ 'ਚ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇਠਲੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਅੰਗ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਖਾਨਾ ਕਠੋਰ, ਸੁੱਕਾ, ਵਾਤ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੇਟ, ਪਿੱਠ, ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ 'ਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਖਾਨਾ ਕਠੋਰ, ਉਲਟੀ, ਕੱਟੂ ਦਰਦ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ੈ 'ਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਤੇ ਗਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਜਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਲਟੀ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ, ਬੁਖਾਰ, ਹਿਰਦੇ ਰੋਗ, ਅਪਚ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਰੋਕ, ਦਸਤ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹਿਰਾਪਣ, ਵੱਡਾ ਸਿਰ ਦਰਦ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਖੰਘ, ਨੱਕ ਜਾਮ, ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ, ਪਿਆਸ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਪਿੱਤ ਦੇ ਰੋਗ, ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਆਦਿ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੋਗ ਵਾਤ ਕਾਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਖਤਰਨਾਕ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਮੌਤ ਜਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੱਛਣ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਦੇ ਵਾਤ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਕੁਝ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਰੋਗ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਾਧ, ਪਰ ਜਠਰਾਗਨੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਉਪਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਨਾੜੀ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰੋਗ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਗ ਔਖੇ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਸਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਬਾਹਰੀ ਨਾੜੀ 'ਚ ਤੇ ਇਕ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਅਰਸ਼ (ਬਾਵਾਸੀਰ) ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਜਗ੍ਹਾ 'ਚ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਕ੍ਰਿਮਿ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਚਿਕਣੀਆਂ ਤੇ ਨਰਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਕਫ ਨੂੰ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰੀ ਅਰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਗੜਣ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ, ਦਰਦ, ਤੇ ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁਖਦਾਇਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।