ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਘਣੇ ਮਗਰਮੱਛ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਜੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨਸ਼ੇ, ਅਹੰਕਾਰ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਸੁਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਹ ਸਹੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ, ਖੰਘ, ਥਾਂ, ਪਾਤਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੂਪ ਜਾਂ ਉਮਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇੰਝ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਨਵੰਤਰੀ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਅਰਸ਼ਾਂ (ਮੁਲਾਂ) ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਸ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੰਭੇ ਵਾਂਗ ਉਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਅਰਸ਼' ਇਸ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਦਾ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੋਸ਼ ਜਦੋਂ ਚਮੜੀ, ਮਾਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਮਾਸ ਦੇ ਉਗ ਆਉਣ, ਪੀਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਕੁਝ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁੱਕੇ, ਨੁਕੀਲੇ, ਅਤੇ ਨਾ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗੁਦਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਇੱਕ ਅੱਧੀ ਅੰਗੁਲ ਦੂਰ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਅੱਧੀ ਅੰਗੁਲ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਉੱਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਹਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੁਦਾ ਦੇ ਮੁੱਢ ਤੇ, ਬਾਹਰ, ਇੱਕ ਅੰਗੁਲ ਦੂਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਧੀ ਅੰਗੁਲ ਦੇ ਮਾਪ ਦਾ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਵਾਲ ਉੱਗਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਬੀਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਮੁਲਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਬੀਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਈ ਵਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨਾਲ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿਹੜੇ ਜਨਮਜਾਤ, ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਔਖੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਹੋਏ, ਫਿੱਕੇ, ਤੇ ਭਾਰੀ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਮੁਲ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਭੀਨੇ ਪਿੱਤ ਨਾਲ; ਦੋਸ਼ ਵਧਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜ਼ਖਮਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਤੇ ਮਲ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੀਣ, ਚਿਢ਼, ਅਣਪਚੇ ਜਾਂ ਸਖਤ ਖਾਣੇ, ਜਾਂ ਖੰਘਣ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਮੂਤਰਾਸ਼ੈ, ਗੁਦਾ, ਗਲੇ, ਹੋਠਾਂ, ਤਾਲੂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਬਹੁਤ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਜਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਪਖਾਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਘਿਨ, ਦਸਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣੀ ਰੋਗ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਿੱਚਣ, ਉਲਟ ਹਿਲ-ਚਲ ਜਾਂ ਸ਼ਰੀਰਕ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਅਪਚੇ ਭ੍ਰੂਣ ਦੇ ਨੀਚੇ ਆਉਣ ਜਾਂ ਭ੍ਰੂਣ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਦਾ ਦੀਆਂ ਵੱਲੀਆਂ, ਪਤਲੇ ਪਖਾਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗ (ਜਠਰਾਗਨੀ) ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰੁਕਾਵਟ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਥਾਂ ਦਰਦ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ, ਮੋੜ, ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਜ, ਕਬਜ਼ ਜਾਂ ਪਖਾਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਰੁਕ ਕੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਪਖਾਨ ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਅੰਤੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੜਗੜਾਹਟ, ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ, ਵੱਧ ਬੁਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਖਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਤਰ ਵੱਧ, ਪਖਾਨ ਘੱਟ, ਭੁੱਖ ਘੱਟ, ਪੇਟ ਮਲਿੰਨ, ਸਿਰ, ਪਿੱਠ, ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਥਕਾਵਟ, ਪਖਾਨ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਸ਼ਾਂਤੀ, ਤਕਲੀਫ਼ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸਾ, ਸ਼ੱਕ, ਰੁਕਾਵਟ, ਸੋਜ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾਪਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੱਛਣ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਠਰਾਗਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੇਠਲੇ ਰਸਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਰ ਹਵਾਵਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ੇਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਤਰ, ਪਖਾਨ, ਪਿੱਤ, ਕਫ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਠਰਾਗਨੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਾਸ਼, ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਸਾਰ, ਚਮਕ ਰਹਿਤ, ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੜੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਤੇਜ਼, ਵਗਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪੀੜਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੰਘ, ਪਿਆਸ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ, ਸੁਆਦ ਦੀ ਘਾਟ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਨੱਕ ਜਾਮ ਹੋਣਾ, ਥਕਾਵਟ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ, ਪੀਸਣਾ, ਛੀਂਕ, ਸੋਜ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਪੂੰਸਕਤਾ, ਬਹਿਰਾਪਨ, ਅਕੜ, ਪੱਥਰੀ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਆਵਾਜ਼ ਬਦਲ ਜਾਣਾ, ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਣਾ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਥੂਕਣਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ, ਗੁਦਾ, ਗੋਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗੁਦੇ ਤੋਂ ਪਿੱਤ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਖਾਨ ਸੁੱਕਾ, ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ, ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਕਾ ਜਾਂ ਕੱਚਾ, ਫਿੱਕਾ ਪਿੱਤ, ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ ਪੀਲਾਪਨ, ਚਿਕੜਾ, ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਦੇ 'ਚ ਮਾਸ ਦੇ ਉਗ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਵਾਵਾਂ, ਸੁੱਕਾਪਣ, ਖੁਜਲ, ਚਰਬੀ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਾਲ, ਅਕੜੇ, ਅਸਮਾਨ, ਖੁਰਦਰੇ, ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ, ਵਕਰੇ, ਨੁਕੀਲੇ, ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ, ਬੇਰੀ, ਖਜੂਰ, ਕਰਕੰਧੂ, ਰੂਈ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਦੰਬ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਕੁਝ ਸਿੱਧਾਰਥ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਰਗੇ; ਸਿਰ, ਪਾਸਿਆਂ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ, ਰਾਨਾਂ, ਗੋਡਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੀਂਕ, ਡਕਾਰ, ਰੁਕਾਵਟ, ਦਿਲ ਦਾ ਦਰਦ, ਮਤਲੀ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਅਣਪਚਾ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ, ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਖਾਨ ਢੇਲੇਦਾਰ, ਘੱਟ, ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ, ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲਦਾ, ਦਰਦ ਅਤੇ ਰਸ ਨਾਲ, ਤੇ ਔਖਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਕਾਲੀ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਪਖਾਨ ਰੁਕ ਜਾਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗੰਢ, ਤਿਲੀ ਦੇ ਰੋਗ, ਪੇਟ ਦੀ ਸੋਜ, ਤੇ ਸਖਤ ਗਠਾਣਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਨੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਠਾਣਾਂ ਲਾਲ, ਪੀਲੀਆਂ ਜਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਪਤਲੀਆਂ, ਨੁਕੀਲੀਆਂ, ਰਸਦਾਰ, ਬਦਬੂਦਾਰ, ਨਰਮ ਤੇ ਢਿੱਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਤੁੱਤੀ ਵਰਗੀ, ਮੂੰਹ ਜਿਗਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਜਾਂ ਜੂਣ ਦੀ ਮੂੰਹ ਵਰਗੀ, ਤੇ ਇਹ ਸੜਨ, ਬੁਖਾਰ, ਪਸੀਨਾ, ਪਿਆਸ, ਮੂੜ੍ਹਾਪਨ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਰਮ, ਤਰਲ, ਨੀਲੇ, ਗਰਮ, ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਜੌ ਵਰਗੇ ਤੇ ਚਮੜੀ, ਨਖ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ-ਹਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਮੁਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲੱਛਣ ਤੇ ਰੂਪ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਏ।