ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬਾਇਲ (ਪਿੱਤ) ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਹਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਾਰੇ ਉਲਝਣ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ ਆਦਿ ਨੂੰ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੰਗ ਲਾਲ, ਨੀਲਾ ਜਾਂ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਕੰਬਣ, ਚੱਕਰ, ਖੰਘ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੂਢ ਆਉਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਪਿੱਤ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖੂਨ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਪੀਲਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਸੜਕਣ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਫ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗਾ, ਟੁੱਟਿਆ-ਫੁੱਟਿਆ ਤੇ ਪੀਲਿਆ-ਨੀਲਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਦਿਲ ਤੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਲਾਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਅੰਗ ਭਾਰੀ ਤੇ ਮੰਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਦਮ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹਿਲਜੁਲ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਮੂਢ ਜਾਂ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਂ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬੋਲਣ, ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਕਰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਦੋਸ਼ ਘੱਟ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਖਤਰਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੇ ਉਚਿਤ ਇਲਾਜ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਮਗਰਮੱਛ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਵਰ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਮੂਢ ਵਿੱਚ ਗਿਰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਸੰਭਾਲੋ। ਨਸ਼ੇ, ਅਹੰਕਾਰ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਸੁਖ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਉਹ ਸਹੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ, ਖੰਘ, ਥਾਂ, ਪਾਤਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੀਰ ਤੇ ਉਮਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਆਰਸ਼ (ਬਾਦੀ/ਬਾਵਾਸੀਰ) ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਖੰਭਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨੂੰ ਆਰਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਲਦੁਆਰ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਦੋਸ਼, ਚਮੜੀ, ਮਾਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਵਾਸੀਰ ਮਾਸ ਦੇ ਉੱਗਣ, ਪੀਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਕੁਝ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁੱਕੇ, ਨੁਕੀਲੇ ਤੇ ਨਾ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਮਲਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਇੱਕ ਅੱਧ ਉਂਗਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ‘ਤੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਅੱਧੀ ਉਂਗਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ‘ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਹੜਾ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ discharge ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੀ ਢੱਕਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਲਦੁਆਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ‘ਤੇ, ਬਾਹਰ, ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ‘ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਧੀ ਉਂਗਲ ਦੇ ਮਾਪ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਦੇ ਤਪਣ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਵਾਸੀਰ ਦਾ ਮੂਲ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੇ ਤਾਪਣ ਕਰਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਵੀ, ਜਾਂ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਗੜਣ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਾਈਲਾਜ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਨਮਜਾਤ, ਜੋ ਸੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਵਧਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਪੀਲੀਆਂ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਉਲਝਣਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕੀਆਂ ਵਾਤ ਤੇ ਕਫ ਕਾਰਨ, ਤੇ ਗੀਲੀਆਂ ਪਿੱਤ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਖਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਤੇ ਮਲ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਰੀ, ਵਧੇਰੇ ਪੀਣ, ਚਿੜਚਿੜਾਹਟ, ਗਲਤ ਜਾਂ ਸਖਤ ਖਾਣਾ, ਤੇ ਖੰਘਣ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ੈ, ਮਲਦੁਆਰ, ਗਲੇ, ਹੋਠਾਂ, ਤਾਲੂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਲਗਾਤਾਰ ਲਾਉਣ, ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਤ ਜਾਂ ਮਲ ਰੋਕਣ, ਜਾਂ ਜਬਰਦਸਤੀ ਕੱਢਣ, ਘਿਨ, ਦਸਤ, ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਣੀ (ਅਤਿਸਾਰ) ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਿੱਚਣ, ਉਲਟੀਆਂ ਹਿਲਚਲਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ, ਅਧ-ਪੱਕੇ ਭ੍ਰੂਣ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਆਉਣ, ਜਾਂ ਭ੍ਰੂਣ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਲਦੁਆਰ ਦੀਆਂ ਲਕੋਟੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਤਲੇ ਪਖਾਨੇ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਦੀ ਅੱਗ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰੁਕਾਵਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਥਾਂ ਦਰਦ, ਅੰਗ ਵਲ ਮੋੜ, ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਬਜ਼ ਜਾਂ ਪਖਾਨਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਤ ਰੁਕ ਕੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਅੰਤਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੜਗੜਾਹਟ, ਪੇਟ ਫੂਲਣਾ, ਵਧੇਰੇ ਡਕਾਰ, ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਖਾਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਤ ਵੱਧ, ਪਖਾਨਾ ਘੱਟ, ਭੁੱਖ ਘੱਟ, ਪੇਟ ਸੁੱਕਾ, ਸਿਰ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਥਕਾਵਟ, ਤੇ ਪਖਾਨਾ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਲ ਬੇਚੈਨੀ, ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ ਗੁੱਸਾ, ਸ਼ੱਕ, ਰੁਕਾਵਟ, ਸੋਜ ਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾਪਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਛਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਮੋੜ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇਠਲੇ ਰਸਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਰ ਵਾਤਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਤਲੇ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮੂਤ, ਪਖਾਨਾ, ਪਿੱਤ, ਕਫ ਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਪਤਲੇ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਾਸ਼, ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰਸ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕੀੜਿਆਂ ਨੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੇ consumption ਵਰਗੇ ਦਰਦਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖੰਘ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੂੰਹ ਦਾ ਸੁੱਕਣਾ, ਸੁਆਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਨੱਕ ਜਾਮ ਹੋਣਾ, ਥਕਾਵਟ, ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ, ਪੀਸਣਾ, ਛੀਕਾਂ, ਸੋਜ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਪੂੰਸਕਤਾ, ਬਹਿਰਾਪਨ, ਅਕੜ, ਪੱਥਰੀ, ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਬਦਲਣਾ, ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣਾ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਥੁੱਕਣਾ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਣੀ ਵੀ ਪੀੜਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੋੜਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ, ਮਲਦੁਆਰ, ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਛੋਂ ਪਿੱਤ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਗਲੇ ਦੇ ਪੇਟ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੇ ਉਪਚਾਰ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।