ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਮਦਿਰਾ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪੁਕਾਰਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੜਨ, ਬੁਖਾਰ, ਪਸੀਨਾ, ਚੱਕਰ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਮਸੁਮ ਰਹਿਣਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਫ਼ ਵਧਣ ਨਾਲ ਉਲਟੀ, ਮਤਲੀ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਭਾਰੀਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਮਦਿਰਾ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਸੁੱਕਾ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤਗੜਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਾਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਕਫ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਗਲਾ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਵਾਤ ਦੇ ਹਨ। ਦਿਲ ਅਤੇ ਗਲੇ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਗੁਮਰਾਹੀ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬੁਖਾਰ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਦਿਰਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਗ ਨਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਨ ਤੇ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਰਜੋ ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਟਾਪੇ, ਖੂਨ ਅਤੇ ਰਸ ਵਾਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਸ਼ਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆਚ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਤਾਕਤ ਵਧਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਨਸ਼ਾ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ, ਖੂਨ, ਮਦਿਰਾ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹਦੇ ਲੱਛਣ ਅਸਥਿਰ ਅਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਲਾ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਚਿੜਚਿੜਾ, ਪੀਲੀਆ-ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਅਤੇ ਝਗੜਾਲੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਫ਼ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਣਗਲਤ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਖੂਨ ਜਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਪਿੱਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਪਹਿਲਾਂ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਨਾ ਰਹਿੰਦੀ, ਕੰਬਣ, ਬਹੁਤ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੱਡੀ ਥਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਾਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲ, ਨੀਲੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੈਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਕੰਬਣ, ਚੱਕਰ, ਖੰਘ ਅਤੇ ਮਟਮੈਲੇ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਪਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਜਾਂ ਪੀਲਾਪਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ਤੇ ਪਸੀਨਾ, ਸੜਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਫ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਸਮਾਨ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗਾ, ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੀਲਿਆ-ਨੀਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ-ਨੀਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਤੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਲਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅੰਗ ਭਾਰੀ ਤੇ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ, ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਵੱਸ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਗਲਤ ਹਿਲ-ਜੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਗਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਂ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੋਲਣ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਕਰਮ, ਚਾਹੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾਲ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਸ਼ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਲੋਕ ਲੱਕੜ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਰੇ ਹੋਏਆਂ ਵਾਂਗ। ਜੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਲਦੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਮਗਰਮੱਛ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਕੋਈ ਡੁੱਬਦੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੰਭਾਲੋ। ਨਸ਼ੇ, ਅਹੰਕਾਰ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਸੁਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਮਦਿਰਾ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗੀ-ਮੰਦੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ, ਖੰਘ, ਸਥਾਨ, ਪਾਤਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਕਾਰ ਜਾਂ ਉਮਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਰਸ਼ਾਂ (ਬਵਾਸੀਰ) ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਖੰਭ ਵਾਂਗ ਉੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਅਰਸ਼' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਲਦੁਆਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਸ਼, ਚਮੜੀ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਕੇ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਰਸ਼ ਮਾਸ ਦੇ ਉੱਗਣ, ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਕੁਝ ਜਨਮ ਤੋਂ, ਕੁਝ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁੱਕੇ, ਨੁਕੀਲੇ, ਅਤੇ ਨਾ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਲਦੁਆਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਇੱਕ ਅੱਧ ਉਂਗਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਅੱਧੀ ਉਂਗਲ ਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਦਾਰਥ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਲਦੁਆਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਬਾਹਰ, ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਧੀ ਉਂਗਲ ਦੀ ਮਾਪ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਵਾਲ ਵੀ ਉੱਗਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਦੇ ਗਰਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬੀਜ ਤੋਂ, ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੇ ਗਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਨਮਜਾਤ, ਜੋ ਸੁੱਕੀਆਂ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜੀਆਂ, ਫਿੱਕੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਉਲਝਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਾਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕੀਆਂ ਵਾਤ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਕਾਰਨ, ਤੇ ਭਿੱਜੀਆਂ ਪਿੱਤ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਸ਼ ਵਧਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਖਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਮਲ ਵੱਧ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਦੇਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਵਧੇਰੇ ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ, ਚਿੜਚਿੜਾਹਟ, ਅਣਪਚੀ ਜਾਂ ਸਖ਼ਤ ਭੋਜਨ ਖਾਣ, ਅਤੇ ਖੰਘਣ ਨਾਲ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਤਰਾਸ਼ੇ, ਗੁਦਾ, ਗਲੇ, ਹੋਠਾਂ, ਤਾਲੂ ਆਦਿ 'ਚ ਜ਼ਖਮ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਲਗਾਤਾਰ ਲਗਣ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਵੱਧ ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਤਰ ਜਾਂ ਪਖਾਨਾ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ, ਘਿਨ, ਦਸਤ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਣੀ ਰੋਗ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਖਿੱਚਣ, ਉਲਟ-ਸੁਲਟ ਹਿਲਣ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ ਨਾਲ, ਅਧ-ਪੱਕੇ ਗਰਭ ਦੇ ਨੀਵਾਂ ਉੱਤਰ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਂ ਗਰਭ ਦੇ ਵੱਧਣ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ, ਅਪਾਨ ਵਾਤ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਲਦੁਆਰ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਤਲੇ ਪਖਾਨੇ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰੁਕਾਵਟ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਥਾਂ ਦਰਦ, ਅੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਮੋਚਾਂ, ਮੋੜ, ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਢੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਬਜ਼ ਜਾਂ ਪਖਾਨਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ, ਅੱਗੇ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਦਿਰਾ ਅਤੇ ਅਰਸ਼ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।