ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕਰਕੇ ਅਕਰਮਣਤਾ ਵਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ 'ਚ ਮਨ ਵਿਚ ਗੁੰਝਲ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਖ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਸ਼ਾ ਮੱਧਮ ਤੇ ਉੱਚੀ ਹਦ ਦੇ ਮਿਲਾਪ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਲਤ 'ਚ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਹੋਵੇ ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਲਕੜੀ ਨਹੀਂ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ, ਓਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਉਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਰਾਹ ਦੀ, ਜਿਸਦੇ ਅਨੇਕ ਰਸਤੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਹਿਲ-ਜੁਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬੋਲਣਾ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਸ਼ਾ ਤੀਜੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਜੇ ਪੱਧਰ 'ਚ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਪਾਪ 'ਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਨ ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਨ ਮਾਣ-ਅਪਮਾਨ, ਨ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ—ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਂਦਾ। ਭੁਲੇਖੇ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਸੁੱਕੇਪਨ, ਗੁੰਝਲ ਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮਤਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਗਲਪਨ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਚਕਰਾਉਣ ਅਤੇ ਮਿਰਗੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਜੋ ਖਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਲਾਲਚੀ ਹਨ, ਓਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਸ਼ੇ 'ਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ। ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹਵਾ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼—ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਆਮ ਲੱਛਣਾਂ ਹਨ: ਗੁੰਝਲ, ਦਿਲ 'ਚ ਦਰਦ, ਸਿਰ ਚ ਫਟਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਹੌਲੀ ਥਕਾਵਟ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ। ਛਾਤੀ 'ਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਹਨੇਰਾ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਂਦੀ, ਵੱਧ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ, ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ, ਸੂਜ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁਕਾਰਨ 'ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ। ਪਿੱਤ ਵਲੋਂ ਸੜਨ, ਬੁਖਾਰ, ਪਸੀਨਾ, ਗੁੰਝਲ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਫ਼ ਤੋਂ ਉਲਟੀ, ਮਤਲਿਆਟ, ਨੀਂਦ ਤੇ ਪੇਟ ਚ ਭਾਰੀਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਹ ਸਭ ਲੱਛਣ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਚੰਗਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਨਾਸ ਤੇ ਸੁੱਕਾਪਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਤਗੜੀ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਸ ਨਾਲ, ਕਫ਼ ਉਗਲਣਾ, ਗਲੇ ਦਾ ਸੁੱਕਣਾ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੀਂਦ, ਸ਼ੋਰ ਨਾ ਸਹਿਣਾ, ਤੇ ਮਨ ਦਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ—ਇਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਹਨ। ਦਿਲ ਤੇ ਗਲੇ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਗੁੰਝਲ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬੁਖਾਰ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਾਬ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਰਜੋਗੁਣ ਜਾਂ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੋਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਰਬੀ, ਖੂਨ ਤੇ ਰਸ ਵਾਲੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਸ਼ਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆਉਣਾ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਨਸ਼ਾ ਤਿੰਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ, ਖੂਨ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਅਸੀਮ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ, ਇਸਦੇ ਲੱਛਣ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਵਲੋਂ ਨਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ, ਕਾਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਵਲੋਂ, ਮਨੁੱਖ ਗੁੱਸੇਲਾ, ਲਾਲ-ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਤੇ ਝਗੜਾਲੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਫ਼ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ੇ 'ਚ, ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ 'ਚ ਬੇਤੁਕੇ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਧਿਆਨ 'ਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਿੰਨੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਖੂਨ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਅੰਗ ਭਰਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਪਿੱਠ ਦਾ ਲੱਛਣ ਪਹਿਲਾਂ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਗੁੰਝਲ, ਕੰਪਨ, ਵੱਧ ਨੀਂਦ ਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਥਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਖੂਨ ਆਦਿ 'ਚ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲਾਲ, ਨੀਲੇ ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜਲਦੀ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਦਰਦ, ਕੰਪਨ, ਚੱਕਰ, ਖੰਘ ਤੇ ਲਾਲ-ਕੁਮਲਿਆ ਰੰਗ ਨਾਲ—ਇਹ ਹਵਾ ਵਲੋਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਪਿੱਤ ਨਾਲ, ਆਸਮਾਨ 'ਚ ਖੂਨ ਜਾਂ ਪੀਲਾਪਣ ਵੇਖ ਕੇ ਹਨੇਰਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਪਸੀਨਾ, ਸੜਨ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਫ਼ ਨਾਲ, ਆਸਮਾਨ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗਾ, ਟੁੱਟਿਆ-ਟੁੱਟਿਆ, ਪੀਲਾ-ਨੀਲਾ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ-ਨੀਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੋਸ਼ ਆਉਂਦਾ, ਦਿਲ ਤੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਰ, ਅੰਗ ਭਾਰੀ ਤੇ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ 'ਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਿੰਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪੇਸ਼ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੂੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਧਿਆ-ਘਟੀਆ ਹਿਲ-ਜੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਦ ਨਸ਼ਾ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਂ ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੋਲਣ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਕਰਮ, ਚਾਹੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਨਸ਼ੇ 'ਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਸ਼ ਗੁਆਉਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਲਾਜ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ 'ਚ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਮਗਰਮੱਛ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਗ ਹਨ, ਡੁੱਬਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ੇ 'ਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਸ਼ੇ, ਅਹੰਕਾਰ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਸੁਖ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ, ਉਹ ਚੰਗੀ-ਮੰਦੀ ਵਿਚਾਰਸ਼ਕਤੀ ਵਰਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ, ਖੰਘ, ਥਾਂ, ਪਾਤਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਉਮਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: "ਮੈਂ ਹੁਣ ਹੇਮੋਰਾਇਡਜ਼ (ਅਰਸ਼) ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਸ ਵਿਚ ਸੂਈਆਂ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਅਰਸ਼' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਖਾਨਾ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਦੋਸ਼, ਚਮੜੀ, ਮਾਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਨੂੰ ਭਰਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ 'ਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰਸ਼ ਮਾਸ ਦੇ ਉੱਗਣ, ਪੀਣ ਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸੁੱਕੇ, ਨੋਕਦਾਰ ਤੇ ਨਾ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਪਿੱਛਲੇ ਰਸਤੇ 'ਚ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ, ਇੱਕ ਅੱਧ ਉਂਗਲ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਤੇ ਹੋਰ ਅੱਧੀ ਉਂਗਲ 'ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਜੋ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਸਦਾ ਪਾਣੀ ਛੱਡਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਬਾਹਰੀ ਢੱਕਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੂਲ ਰਸਤੇ ਦੇ ਮੁੱਢ ਤੇ, ਬਾਹਰ, ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅੱਧੀ ਉਂਗਲ ਦੀ ਮਾਪ ਤੇ ਉੱਥੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਉਗਣ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਬੀਜ ਦੇ ਗਰਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਸ਼ ਦਾ ਮੂਲ ਬੀਜ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦੇ ਪਕਾਉਣ ਕਰਕੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਵੀ, ਜਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਵੀ, ਇਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।