ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਆਚਾਰਯ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਮਦਾਤਾ ਦੀ ਗੁੱਥੀ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਵਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਮਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਦੁੱਖ, ਡਰ, ਅਵਾਜ਼ ਦੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਕੰਬਣ, ਕਾਂਪਣ, ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲਾਵਾਂ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਨੀਂਦ ਘੱਟ ਹੋਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰੋਗ ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤਿੱਖੀ ਤਰਸ, ਥਕਾਵਟ, ਸੜਨ, ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ, ਖੱਟੇ ਅਤੇ ਰਸੌਲੇ ਲੱਛਣ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪਿੱਤ ਖੱਟਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਵਾਲੀ ਤਪ (ਬੁਖਾਰ) ਵਿੱਚ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਕਫ਼ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹਿਰਦਾ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਭਾਰੀ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੰਘ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਥੂਕ ਆਉਣਾ, ਅਲਸ, ਸੁਸਤਤਾ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦਾ ਆਉਣਾ, ਇਹ ਸਭ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ (ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼) ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਰੋਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਨ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਸੁੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੁਜਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਦਾ ਰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹਿਰਦਾ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਰੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਇਲਾਜ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਤਿੰਨੇ ਤੋਂ ਤਰਸ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤਿੰਨੇ ਮਿਲ ਜਾਂ, ਤਾ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੋਗ ਉਲਝਣਾਂ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲਾਵਾਂ, ਕੰਬਣ, ਗਰਮੀ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਜਾਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਜੀਭ, ਗਲੇ, ਤਾਲੂ ਅਤੇ ਕਣ্ঠੀ ਨੂੰ ਰਸ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਰਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਤਸੱਲੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਆਵਾਜ਼ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗਲੇ, ਹੋਠਾਂ, ਤਾਲੂ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਭ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਭੁੱਲ, ਉਲਝਣ, ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡਕਕਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਤ ਤੋਂ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਕੰਪਕੰਪੀ, ਕੰਪਕੰਪੀ, ਮੱਥੇ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਤੇ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਘੰਧ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਾਣਾ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟ ਜਾਣਾ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਤਾਕਤ ਘਟਣਾ, ਪਿੱਤ ਵਧਣ ਨਾਲ ਠੰਢਾ, ਖੱਟਾ ਤੇ ਫੇਣਦਾਰ ਲਾਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਕੜਵਾਪਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਲਾਲ, ਸੁੱਕੀਆਂ, ਸੜਦੀਆਂ ਤੇ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਫ਼ ਰਸਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਤ ਰਸ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਸ ਦਾ ਵਹਾਵ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੱਛੜਾ ਚਿਕੜ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਲਾ ਭੁੱਸ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ ਪਰ ਬੇਲੋੜਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰ ਦੀ ਸੁਜਣ, ਭਾਰੀਪਨ, ਸੁਸਤਤਾ, ਉਲਟੀ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ, ਅਲਸ ਤੇ ਹਜ਼ਮਾ ਖਰਾਬ ਹੋਣਾ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਹੋਣ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੁਘੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ ਤੇ ਰਕਤ ਦਾ ਵਹਾਵ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਦਾ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਤਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਉਪਰ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਪਿੱਤ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਰੋਗ ਵਧੇਰੇ ਪੀਣ, ਤਿੱਖੇ, ਤੇ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ। ਤੇਲੀਆਂ, ਕੜਵੀਆਂ, ਖੱਟੀਆਂ, ਤੇ ਨਮਕੀਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਤਰਸ ਕਫ਼ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਤਰਸ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਘੁਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਹੈ। ਤਿੱਖੀ ਤਰਸ, ਸੁੱਕਾਪਨ, ਭੁੱਲਾਵਾਂ, ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਤਰਸ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਦਾਤਾ (ਨਸ਼ੇ) ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ: ਇਹ ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ, ਰੁੱਖਾ, ਸੁਖਮ, ਖੱਟਾ, ਚੁਸਤ ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਮਦ (ਸ਼ਰਾਬ) ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਚਰਬੀ ਦੇ ਉਲਟ; ਇਸਦੇ ਤਿੱਖੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਦਾਤਾ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗਾ ਅੰਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਗੁਣ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੱਸ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮਦਾਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਮਨ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਮਦਾਤਾ ਮਧਯਮ ਤੇ ਉੱਚ ਪੜਾਅ ਦੇ ਸੰਧੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਕੜੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਕਹਿਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਹੀ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹੈ, ਉਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਰਸਤੇ ਦਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਾਰਗ ਹਨ; ਜਦ ਹਿਲਜੁਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬੋਲਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਦਾਤਾ ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ, ਨਾ ਅਧਰਮ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁੱਖ, ਨਾ ਇੱਜ਼ਤ, ਨਾ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਨਾ ਲਾਭ, ਨਾ ਹਾਨੀ। ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਭੁੱਲ, ਉਲਝਣ, ਸੁੱਕਾਪਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ; ਪਾਗਲਪਨ, ਭੁੱਲਾਵਾਂ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਮਿਰਗੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਹਨ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਮਦਾਤਾ ਦਾ ਰੋਗ ਵਾਤ, ਪਿੱਤ ਤੇ ਕਫ਼ ਤਿੰਨੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹਨ—ਭੁੱਲ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਸਿਰ ਚੀਰਨ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਤਿੱਖੀ ਤਰਸ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਥਕਾਵਟ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਾਟ। ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ, ਖੰਘ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਵੱਧ ਪਸੀਨਾ, ਫੁੱਲਣ, ਸੂਜਣ, ਤੇ ਮਨ ਦਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ। ਉਹ ਐਸਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਪੁਕਾਰਨ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ; ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਸੜਨ, ਬੁਖਾਰ, ਪਸੀਨਾ, ਭੁੱਲ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਫ਼ ਤੋਂ ਉਲਟੀ, ਮਤਲੀਆ, ਅਲਸ ਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਾਰ ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ— ਉਸਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਨਾਸ ਤੇ ਸੁੱਕਾਪਨ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਸ ਨਾਲ, ਕਫ਼ ਦਾ ਥੂਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਗਲਾ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਧ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਵਾਜ਼ ਦੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਤੇ ਮਨ ਦਾ ਉਲਝਣਾ—ਇਹ ਵਾਤ ਦੇ ਕਸੂਰ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਹਨ। ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਗਲੇ ਦੇ ਰੋਗ, ਉਲਝਣ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਤਰਸ ਤੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਬੁਖਾਰ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਦ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਯਾਨਾ ਤੇ ਸਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਵਿਆਪਦੇ; ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਰਜੋਗੁਣ ਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੋਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਚਰਬੀ, ਰਕਤ ਤੇ ਰਸ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਮਦਾਤਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਲੱਛਣ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਮਦਾਤਾ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ, ਰਕਤ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਸਦੀ ਅਸੀਮ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ, ਇਹਦੇ ਲੱਛਣ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਭ੍ਰਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਦਾਤਾ ਵਾਤ ਕਰਕੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਾ, ਕਾਲਾ ਤੇ ਲਾਲਟੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਚਿੜਚਿੜਾ, ਲਾਲ-ਪੀਲਾ ਤੇ ਲੜਾਈ-ਝਗੜੇ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਫ਼ ਵਾਲੀ ਮਦਾਤਾ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਟਪਟ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਰਕਤ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਗ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਚਾਰਯ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਮਦਾਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਉਪਚਾਰ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ-ਗੰਗਾ ਵਹਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਚੇਲੇ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਚੌਕਸ ਹੋ ਗਏ।