ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼ਮਾ ਰੋਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਕਈ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼ਮਾ, ਕ੍ਸ਼ਯ, ਸ਼ੋਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਰੋਗ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। 'ਰਾਜਾ' ਅਤੇ 'ਯਕ੍ਸ਼ਮਾ' ਦੋਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼ਮਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਕ੍ਸ਼ਯ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੋਗ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਸ਼ਾ ਨਾਮ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਸ ਅਤੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ, ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ, ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਣਸੁਣੇ ਕੰਮ, ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ, ਅਤੇ ਬੀਜ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਤੇਲ-ਮਾਦਾ ਦੀ ਘਟਾਈ ਤੋਂ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਸਹੀ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ — ਇਹ ਚਾਰ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਵਾਤ (ਹਵਾ) ਉਤਪੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿੱਤ (ਤਾਪ) ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਅਰਥ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਚੈਨਲਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਸ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੱਧ, ਉਪਰਲੇ, ਹੇਠਲੇ ਅਤੇ ਅੜੀ-ਵੜੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਨੱਕ ਦਾ ਜ਼ੁਕਾਮ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਰ, ਮਿੱਠਾਪਣ, ਨਰਮੀ, ਅੱਗ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਤਲਬ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ-ਅਪਵਿੱਤਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਆਦਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਮੱਖੀਆਂ, ਘਾਹ, ਵਾਲ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਲਟੀ, ਬਦਸਵਾਦ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ-ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੱਥ, ਰਾਂਗਾਂ, ਛਾਤੀ, ਪੈਰ, ਮੂੰਹ, ਪੇਟ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬਹੁਤ ਫਿੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ ਵਾਂਗ ਦਰਦ, ਜੀਭ ਦੀ ਜਲਣ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਭੈੜਾ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਔਰਤਾਂ, ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਨਫ਼ਰਤ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਖ, ਵਾਲ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਬਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ, ਗਿੱਧੜ, ਸੱਪ, ਦੈਤ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਅਤੇ ਵਾਲ, ਹੱਡੀਆਂ, ਭੁਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਖ ਦੇ ਢੇਰਾਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੁੱਕਣ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ, ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੜਨ ਦੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੱਕ ਬੰਦ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ, ਗਲੇ ਦੀ ਭੈੜੀ ਆਵਾਜ਼, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਉਪਰਲੇ ਹਵਾ ਦਾ ਸੁੱਕਣਾ, ਅਤੇ ਪੇਟ ਤੋਂ ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਖਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਲੱਛਣ ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼ਮਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਿੱਘਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ: ਗਲੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਉਬਾਸੀ, ਸਰੀਰ ਦਰਦ, ਥੂਕਣ, ਪਚਣ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਭੈੜੀ ਗੰਧ। ਵਾਤ (ਹਵਾ) ਕਰਕੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਦਰਦ, ਸਰੀਰ ਦਰਦ, ਗਲੇ ਦੀ ਰੋਕ, ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗੁੰਝ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਿੱਤ (ਤਾਪ) ਕਰਕੇ ਪੈਰ, ਮੋਢੇ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਲਣ, ਦਸਤ, ਖੂਨ ਦੀ ਉਲਟੀ, ਭੈੜੀ ਸਾਹ, ਬੁਖਾਰ, ਅਤੇ ਭਰਮ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਫ਼ (ਬਲਗਮ) ਕਰਕੇ ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਾਈ, ਉਲਟੀ, ਖੰਘ, ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਨ, ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਭਾਰੀਪਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਰ, ਨੱਕ ਦਾ ਰਸ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਗਲੇ ਦੀ ਭੈੜੀ ਆਵਾਜ਼, ਅਤੇ ਪਚਣ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਦੇ ਵਿਗੜਨ ਕਰਕੇ ਪਚਣ ਦੀ ਅੱਗ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੂਜ, ਪਰਤ, ਅਤੇ ਵੱਧ ਕਫ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੈਨਲਾਂ ਦੇ ਰੁਕ ਜਾਣ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਘਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਵਿੱਘਨਾਂ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖਾਣਾ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੱਟ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਸ਼ਯ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਖਾਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਅਸਲ ਰਸ ਖੂਨ ਜਾਂ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਘਟਾਈ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੱਛਣ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਰੋਗ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਥੱਕੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਹਵਾ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਾਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਭੈੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਵਾਜ਼ ਪਤਲੀ, ਸੁੱਕੀ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਲਾ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਤ ਕਰਕੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗਰਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਲਣ ਅਤੇ ਗਲੇ-ਤਲੂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾਪਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਲਾ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਗੜਗੜੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਘਟਾਈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਵੱਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੂੰਏ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਕਫ਼ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਘਟਾਈ ਜੋ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਾਈ ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ। ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਾਈ ਹਵਾ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਦੇ ਜੀਭ ਅਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਸਭ ਹਵਾ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਦੇ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਪੰਜਵਾਂ ਕਿਸਮ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਕਸੇਲਾ, ਕੜਵਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਸੁਆਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੁਖ, ਗੁੱਸੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਵਾ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਗੜਨ ਕਰਕੇ ਪੰਜਵਾਂ ਕਿਸਮ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਪਰਲੇ ਹਵਾ ਸਭ ਹਵਾ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਚਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੀੜਾ, ਰੂਪ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਰ, ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਦੀ ਘਟਾਈ ਲਗਾਤਾਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਲਦੀ ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਪਾਸੇ ਕੱਢ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ, ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ, ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ, ਕਸੇਲਾ, ਫੇਣੀ ਪਦਾਰਥ ਉਲਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੜਗੜੀ ਵਾਲੀ ਡਕਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਵਾ ਕਰਕੇ ਖੰਘ, ਮੂੰਹ ਦਾ ਸੁੱਕਾਪਣ, ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਖਾਰਾ ਪਾਣੀ, ਧੂੰਆ ਵਾਲਾ, ਹਰਾ-ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੱਟਾ, ਤੇਜ਼, ਕੜਵਾ, ਘਾਹ ਦੀ ਗੰਧ ਵਾਲਾ, ਜਲਣ ਅਤੇ ਪਕਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਫ਼ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤੇਲੀਆ, ਗਾੜ੍ਹਾ, ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ਮ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਿੱਠਾ, ਖਾਰਾ, ਵੱਧ, ਜ਼ਿਆਦਾ, ਅਤੇ ਰੋਮਾਂ ਦੀ ਖੜ-ਖੜੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੂਜ, ਮਿੱਠਾਪਣ, ਨੀਂਦ, ਉਲਟੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਖੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇਖਣ, ਸੁਣਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੈੜਾ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ — ਹਵਾ, ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭੈੜਾ ਹੋਇਆ ਖਾਣਾ — ਰੋਗ ਦਰਦ, ਕੰਬਣ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਮੈਂ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਾਲਤਾਂ, ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਸਮੇਤ, ਦੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਕਰਕੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਖਾਲੀਪਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀ ਖਾਂਦਾ ਅਤੇ ਚੀਕਦਾ ਹੈ; ਦਿਲ ਟੁੱਟਿਆ, ਸੁੱਕਾ, ਸਖ਼ਤ, ਖਾਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।