ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਡੀ ਤੇ ਗਹਿਰੀ, ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਂਸ ਉਖੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਬਲਦ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਤਰਲਤਾ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਤੇ ਗਿਆਨ ਖੋ ਜਾਦੇ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੇ ਪਖਾਨਾ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਟੁੱਟੀ-ਫੁੱਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੰਨਾਂ, ਕੰਪਟੀਆਂ ਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੰਬੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਸਾਹ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਪਸ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਕੰਨ ਲਿਬੜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਸਮਝ ਭੀ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੁਕਵੇਂ ਲੱਛਣ ਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਤ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਿੱਚਕੀ ਦੇ ਰੋਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹਿੱਚਕੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਛਣ, ਕਿਸਮਾਂ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸੰਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਿੱਚਕੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ ਪੈਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਛੋਟੀ, ਜੋੜੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗਹਿਰੀ ਕਿਸਮ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਲਤ, ਜਲਦੀ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੁੱਕਾ, ਤਿੱਖਾ, ਖੁਰਦਰਾ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਵਾ ਨਰਮ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੀ ਹਲਕੀ ਹਿੱਚਕੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭੁੱਖ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਹਿੱਚਕੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਜੋੜੀ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਉਲਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਹਿੱਚਕੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਹਿੱਚਕੀ ਗਲ੍ਹ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਖਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਤੁਰੰਤ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਹਿੱਚਕੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਜੋੜੀ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਹਿੱਚਕੀ ਸਿਰ ਤੇ ਗਲ੍ਹ ਨੂੰ ਕੰਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਜੋੜੀ' ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਉਲਟੀ, ਦਸਤ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਘੁੰਮਣੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋੜੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਿੱਚਕੀ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭੌਂਹਾਂ ਤੇ ਕੰਪਟੀਆਂ ਨੂੰ ਢੀਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੁਣਨ ਤੇ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਤੇ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਯਾਦ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਖੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਨਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ ਤੇ ਕੰਪਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਹਿੱਚਕੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼, ਵੱਡਾ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਕ ਤਾਕਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਟ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸਮ ਵੱਡੀ ਉਬਾਸੀ ਤੇ ਜਬੜੇ ਦੇ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਕਾਰਨ ਗਹਿਰਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਿੱਚਕੀ ਠੀਕ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਕਿਸਮ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇ ਕੋਈ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਜਾਂ ਵਿਆਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਰੋਗ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭੁੱਖਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹਿੱਚਕੀ ਤੇ ਉਖੜੀ ਸਾਂਸ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਯਕ੍ਸ਼ਮਾ ਰੋਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਉਲਝਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼ਮਾ, ਕ੍ਸ਼ਯ, ਸ਼ੋਸ਼ਾ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੋਗ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਤੇ ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ। 'ਰਾਜਾ' ਤੇ 'ਯਕ੍ਸ਼ਮਾ' ਦੋਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼ਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੱਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕ੍ਸ਼ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਸ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੋਸ਼ਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਸਰਜਨ ਰੋਕਣ, ਵੀਰਜ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਤੇਲੀਆਪਨ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਛੱਡਣਾ—ਇਹ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਹਵਾ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਿੱਤ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਰਥ ਉਲਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਰਸਨਲੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸਰਾਵ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਲੇ, ਉਪਰਲੇ, ਹੇਠਲੇ, ਤੇ ਆੜੇ-ਵੇੜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਜ਼ੁਕਾਮ ਤੇ ਬੁਖਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਲਾਰ, ਮਿੱਠਾਸ, ਨਰਮੀ, ਅੱਗ ਦੀ ਕਮੀ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਤਲੱਸ਼, ਤੇ ਚੰਗਾ ਮਾੜਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਦਿਖਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਕਸਰ ਮੱਖੀਆਂ, ਘਾਹ, ਵਾਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਗੰਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀ, ਸੁਆਦ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾ ਕੁਝ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੱਥ, ਰਾਣਾਂ, ਛਾਤੀ, ਪੈਰ, ਮੂੰਹ, ਪੇਟ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬਹੁਤ ਪੀਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋੜੇ ਵਰਗਾ ਦਰਦ, ਜੀਭ ਸੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ, ਸ਼ਰਾਬ, ਮਾਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ, ਘਿਨ, ਸਿਰ ਢੱਕਣਾ, ਨਖ, ਵਾਲ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਧਣੀ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਬਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ, ਗਿੱਦੜ, ਸੱਪ, ਭੂਤ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਵਾਲ, ਹੱਡੀਆਂ, ਛਿਲਕੇ ਤੇ ਰਾਖ ਦੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸੁੰਨ ਪਏ ਪਿੰਡ, ਖੇਤਰ, ਸੁੱਕਦੇ ਪਾਣੀ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ, ਸੜਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨੱਕ ਜਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਖੜੀ ਸਾਂਸ, ਖੰਘ, ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਉਪਰਲੀ ਸਾਂਸ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੇਟ ਤੋਂ ਉਲਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਪਾਸੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਖਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗ्यारਾਂ ਲੱਛਣ ਰਾਜਯਕ੍ਸ਼ਮਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰੋਗ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗਲਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਰਦ, ਉਬਾਸੀ, ਸਰੀਰ ਦਰਦ, ਥੂਕਣਾ, ਅੱਗ ਦੀ ਕਮੀ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਬਦਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਿਰ ਤੇ ਪਾਸੇ ਦਰਦ, ਸਰੀਰ ਦਰਦ, ਗਲੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਿੱਤ ਵਧਣ ਤੇ ਪੈਰ, ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੜਨ, ਦਸਤ, ਖੂਨ ਦੀ ਉਲਟੀ, ਮੂੰਹ ਦੀ ਬਦਬੂ, ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਫ ਵਧਣ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਉਲਟੀ, ਖੰਘ, ਛਾਤੀ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਪਰ ਵੱਲ ਭਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੱਕ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਛੋਟੀ ਸਾਂਸ, ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਕਮੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤਿੰਨੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੋਜ, ਲਿਬੜ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕਫ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਨਲੀਆਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਧਾਤੂ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਉਲਝਣਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਜਟਿਲਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਕੋਈ ਇਹ ਸਮਝ ਸਕੇ ਕਿ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।