ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਜਣ ਸੁश्रੁਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਿੱਠ ਤੇ ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਜਕੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮਰਦਨ ਰੋਗ (ਕਸ਼ਯ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਰੋਗ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੰਘ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਫ਼ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀਪ ਵਾਂਗ ਪੀਲ੍ਹਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਮਿਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਐਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸੜਨ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਅਚਾਨਕ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਠੰਡ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਖਾਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਿਹਰਾ ਤੇਲਦਾਰ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਲੁਕਾਵਟ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਦਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਿਨ੍ਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੰਘ, ਜੋ ਕੁਸ਼ੀ ਰੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੋਗ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਕਦੇ ਕਸ਼ਯ, ਕਦੇ ਚੋਟ। ਦੋਵੇਂ ਰੋਗ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਨਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਰੋਗ ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਂ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਧ ਉਮਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਖੰਘ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਕਸ਼ਯ, ਉਲਟੀ, ਗਲੇ ਦੀ ਬੇਸ, ਤੇ ਹੋਰ ਰੋਗ—all neglect ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਜਿੱਤ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੰਘ ਵਧਣ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਤਪਾਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਅਜੀਰਨ, ਦਸਤ, ਉਲਟੀ, ਵਿਸ਼, ਖੂਨ ਦੀ ਕਮੀ, ਬੁਖਾਰ, ਧੂੜ, ਧੂੰਆਂ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾ, ਮਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਚੋਟ ਜਾਂ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਛੋਟਾ, ਹਨੇਰਾ, ਟੁੱਟਿਆ, ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ। ਜਦ ਵਾਤਾ ਨੂੰ ਕਫ਼ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਣਗੱਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ, ਜਲ ਅਤੇ ਅਹਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਜੀਰਨ ਵਾਲੇ ਪੇਟ ਤੋਂ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੱਛਣ ਹਨ—ਦਿਲ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਅਣਗੱਲੀ ਸਾਹ, ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ, ਕੰਪਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਦਰਦ; ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਜਾਂ ਵੱਧ ਖਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਲਤ ਰੁਖ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਹੋਈ ਵਾਤਾ, ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਕਫ਼ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰ, ਗਰਦਨ, ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੰਘ, ਘੜਘੜਾਹਟ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਭੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ ਤੇ ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਹ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਜਲਦੀ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਰੀਜ਼ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਾਰ ਖੰਘ ਕੇ ਕੁਝ ਚੈਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੰਬਾ ਲੰਬਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਲੈਟਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬੈਠਣ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਮੱਥੇ ਤੇ ਪਸੀਨਾ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੰਪਦਾ ਹੈ; ਠੰਢੇ ਬੱਦਲ, ਪਾਣੀ, ਪੂਰਬੀ ਹਵਾ ਤੇ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਹਨੇਰਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਬੁਖਾਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਠੰਡ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਖੰਘ ਤੇ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਦਰਦ, ਪਸੀਨਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਪੇਟ ਫੁੱਲਣਾ, ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹੇਠਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਦੱਬੀਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਸਫੈਦੀ ਲਾਲ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਿਆ, ਬੇਤੁਕੀ ਬੋਲ, ਰੰਗਤ ਗੁਆਚੀ, ਤੇ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਵੱਡੀ, ਡੂੰਘੀ, ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਹੱਫਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਗਲ ਸਾਂਡ। ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਮਝ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਭੁੱਲੇ-ਭਟਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਪਖਾਨਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਦਾ ਗਲਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੰਨ, ਮੱਥਾ ਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮਾ ਤੇ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੇਠਾਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਮੂੰਹ ਤੇ ਕੰਨ ਕਫ਼ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਮਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਰੋਦਾ ਹੈ, ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਅਣਪ੍ਰਗਟ ਲੱਛਣ ਜਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁश्रੁਤ ਨੂੰ ਹਿੱਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਮੂਲ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਿੱਕ ਇੱਕ ਹੀ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ ਲੱਛਣ, ਕਿਸਮਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਹਨ। ਹਿੱਕ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਛੋਟੀ, ਜੋੜੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡੂੰਘੀ ਹਿੱਕ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਲਤ, ਜਲਦੀ ਜਾਂ ਵੱਧ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਸੁੱਕਾ, ਤੀਖਾ, ਰੁੱਖਾ ਜਾਂ ਵੱਧ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਲਕੀ ਹਿੱਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮਿੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਮਗਰੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਹਿੱਕ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਸਾਂਝ ਵੇਲੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਜੋੜੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਵਾਤਾ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਛੋਟੀ ਹਿੱਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਹਿੱਕ ਗਰਦਨ ਦੇ ਨੀਵੀਂ ਤੋਂ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਣ ਮਗਰੋਂ ਹਲਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਹਿੱਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜੋੜੀ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਹਿੱਕ ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਕੰਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਜੋੜੀ' ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਉਲਟੀ, ਦਸਤ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਲੁੱਟਣ ਦੀ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੋੜੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਿੱਕ, ਜਿਹੜੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭੰਵ ਤੇ ਮੱਥਾ ਝੁਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੁਣਨ ਤੇ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਤੇ ਬੋਲ ਰੁਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਯਾਦ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਖੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਮਰਮ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੋੜ ਤੇ ਕੰਪ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਹਿੱਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼, ਵੱਡਾ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਟ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਿਸਮ ਵੱਡੀ ਜੰਭਾਈ ਤੇ ਜਬੜੇ ਖੁਲਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਡੂੰਘੀ ਹਿੱਕ, ਜਿਹੜੀ ਡੂੰਘੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਠੀਕ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਜਾਂ ਵਧੀਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਬੇਸਮਝੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਹਿੱਕ ਤੇ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਜਦ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਫਿਰ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਉਪਚਾਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।